Toán 8 thực tế: cách lập phương trình từ bài toán có lời văn
Bài toán thực tế lớp 8 không khó chỉ vì phép biến đổi đại số; nhiều em vướng ngay ở việc chọn ẩn, ghi đơn vị và diễn đạt quan hệ từ đề bài thành phương trình. Hướng dẫn này đi từ bảng dữ kiện đến một bài toán chuyển động có lời giải, kèm bước thử lại để học sinh biết nghiệm có hợp lý với tình huống hay không.
Trong ví dụ dưới đây, chọn thời gian làm ẩn; vận tốc đã biết giúp biểu diễn quãng đường theo ẩn bằng công thức s = v × t.
Ví dụ đầy đủ: lập phương trình từ bài toán chuyển động
Đề bài
Xe thứ nhất khởi hành từ A với vận tốc 40 km/h. Sau 30 phút, xe thứ hai cũng khởi hành từ A, đi cùng chiều với vận tốc 60 km/h. Hai xe giữ vận tốc không đổi và không dừng. Hỏi sau bao lâu kể từ khi xe thứ hai xuất phát thì hai xe gặp nhau?
Chọn ẩn và thống nhất mốc thời gian
Đổi 30 phút = 0,5 giờ. Gọi t (giờ) là thời gian xe thứ hai đi đến lúc gặp, điều kiện t > 0. Khi đó xe thứ nhất đã đi t + 0,5 giờ.
Lập quan hệ quãng đường
Quãng đường xe thứ nhất đi là 40(t + 0,5) km; quãng đường xe thứ hai đi là 60t km. Hai xe xuất phát cùng địa điểm và gặp nhau nên hai quãng đường bằng nhau:
60t = 40(t + 0,5).
Giải phương trình bậc nhất
60t = 40t + 20, nên 20t = 20 và t = 1. Giá trị này thỏa mãn t > 0.
Kiểm tra và trả lời đúng câu hỏi
Xe thứ hai đi 60 × 1 = 60 km; xe thứ nhất đi 40 × 1,5 = 60 km. Hai quãng đường bằng nhau, phù hợp với lúc gặp. Vậy hai xe gặp nhau sau 1 giờ kể từ khi xe thứ hai xuất phát, tức 1 giờ 30 phút kể từ khi xe thứ nhất xuất phát.
Nếu chọn thời gian xe thứ nhất làm ẩn thì thời gian xe thứ hai phải bớt 0,5 giờ. Không dùng cùng một thời gian cho hai xe khởi hành lệch nhau.
Bài toán thực tế khó ở bước nào?
Trọng tâm của chuyên đề là chọn ẩn, lập phương trình, bài toán chuyển động, năng suất và hình học. Những lỗi cần chú ý gồm đặt ẩn thiếu đơn vị, quên điều kiện, lập phương trình sai mối quan hệ. Nếu bỏ qua các lỗi nền tảng, học sinh có thể giải được bài đã xem mẫu nhưng lúng túng khi thay số liệu hoặc đổi cách hỏi.
Nhận diện dữ kiện và đại lượng cần tìm
Tách đề thành dữ kiện đã biết, điều cần tìm và quan hệ giữa các đại lượng. Ví dụ hình chữ nhật có chu vi 50 cm, chiều dài hơn chiều rộng 5 cm: cần tìm hai kích thước nhưng có thể biểu diễn cả hai bằng một ẩn.
Nếu gọi chiều rộng là x cm thì chiều dài là x + 5 cm. Quan hệ chu vi dùng tổng hai cạnh kề, không dùng tích của chúng. Viết câu bằng lời “hai lần tổng chiều dài và chiều rộng bằng 50” trước khi chuyển sang phương trình.
Chọn ẩn và viết điều kiện hợp lý
Chọn ẩn có đơn vị và điều kiện phù hợp. Với chiều rộng x cm, cần x > 0. Nếu x là số quyển vở thì x là số nguyên không âm; nếu có khoản phí cố định, hãy tách khoản đó khỏi phần phụ thuộc số lượng.
Không nhất thiết luôn đặt ẩn là đại lượng được hỏi. Tuy nhiên, nếu chọn một đại lượng trung gian thì sau khi giải phải quay lại tìm điều đề hỏi. Ghi ngay câu “gọi x là…” giúp phát hiện việc trả lời nhầm giữa chiều rộng, chiều dài hoặc tổng tiền.
Từ lời văn đến phương trình
Từ ví dụ hình chữ nhật, lập 2[x + (x + 5)] = 50. Chia hai vế cho 2 được 2x + 5 = 25, suy ra 2x = 20 và x = 10. Mỗi phép biến đổi phải được thực hiện cho cả hai vế.
Trong chuyển động đều, dùng quãng đường = vận tốc × thời gian. Nếu vận tốc tính bằng km/h mà thời gian là 45 phút, đổi thành 3/4 giờ trước. Với 12 km/h, quãng đường bằng 12 × 3/4 = 9 km; không đưa số 45 trực tiếp vào công thức theo giờ.
Kiểm tra nghiệm theo bối cảnh
Nghiệm x = 10 thỏa điều kiện dương. Chiều dài bằng 15 cm; thử 2(10 + 15) = 50 cm và 15 − 10 = 5 cm. Chỉ kiểm tra phương trình cuối chưa đủ nếu phương trình ban đầu đã lập sai.
Với bài đếm đồ vật, nghiệm phân số có thể báo hiệu dữ kiện hoặc mô hình cần xem lại. Không tự làm tròn 7,5 quyển thành 8 quyển để có đáp số đẹp. Với thời gian hoặc độ dài, phân số vẫn có thể hợp lý; quyết định dựa trên ý nghĩa của ẩn.
Bài mẫu giải chi tiết: bài toán thực tế lớp 8
Đề bài: Một hình chữ nhật có chu vi 50 cm, chiều dài hơn chiều rộng 5 cm. Tìm kích thước.
Hướng dẫn: Gọi chiều rộng là x (cm), x > 0; chiều dài x + 5. Ta có 2[x + (x + 5)] = 50, nên 4x + 10 = 50, x = 10.
Kiểm tra: Chiều rộng 10 cm, chiều dài 15 cm; kiểm tra chu vi 2(10 + 15) = 50 cm.
Nếu tuổi mẹ hiện nay gấp ba lần tuổi con, đặt tuổi con là x thì tuổi mẹ là 3x, không phải x+3.
Năm bài tập tự luyện có đáp án
Bài 1. Hai số có tổng 38 và số lớn hơn số bé 6. Tìm hai số.
Xem hướng dẫn và đáp án
Số bé x, số lớn x+6; 2x+6=38 nên hai số là 16 và 22.
Thử cả hai dữ kiện: 16 + 22 = 38 và 22 − 16 = 6.
Bài 2. Một quyển vở giá 8.000 đồng. Mua x quyển hết 64.000 đồng. Tìm x.
Xem hướng dẫn và đáp án
8.000x = 64.000, x = 8.
Thử 8 × 8.000 = 64.000 đồng. Số quyển vở là số nguyên dương.
Bài 3. Một hình chữ nhật có chiều dài gấp đôi chiều rộng, chu vi 36 cm.
Xem hướng dẫn và đáp án
2(x+2x)=36, x=6 cm, chiều dài 12 cm.
Thử chu vi 2(6 + 12) = 36 cm và 12 = 2 × 6; hai kích thước đều dương.
Bài 4. Xe đi 90 km với vận tốc 45 km/h. Tính thời gian.
Xem hướng dẫn và đáp án
t = 90/45 = 2 giờ.
Thử quãng đường: 45 km/h × 2 giờ = 90 km.
Bài 5. Một số tăng thêm 20% thành 72. Tìm số ban đầu.
Xem hướng dẫn và đáp án
1,2x = 72, x = 60.
Kiểm tra 20% của 60 là 12; số mới 60 + 12 = 72. Không lấy 72 giảm 20% để đảo phép tăng.
Phân tích chuyên sâu và bài tập ứng dụng
Chọn ẩn đúng với câu hỏi
Một hình chữ nhật có chu vi 50 cm, chiều dài hơn chiều rộng 5 cm. Gọi chiều rộng là x cm thì chiều dài là x+5 cm. Từ 2(x+x+5)=50 suy ra 4x+10=50, nên x=10. Chiều dài là 15 cm. Kiểm tra: 2(10+15)=50 cm và 15−10=5 cm. Điều kiện x>0 cần được nêu trước khi giải; viết điều kiện giúp học sinh nhận ra nghiệm âm là vô lý.
Giảm giá hai lần không phải cộng phần trăm
Một chiếc cặp giá 400.000 đồng được giảm 10%, sau đó tiếp tục giảm 5% trên giá đã giảm. Lần đầu còn 360.000 đồng. Lần sau giảm 18.000 đồng nên giá cuối là 342.000 đồng. Tổng mức giảm tương đương 14,5%, không phải 15%, bởi hai phần trăm được tính trên hai cơ sở khác nhau. Hãy để học sinh giải thích bằng lời “5% của số nào?” trước khi bấm máy.
Đổi đơn vị trong chuyển động
Một người đi xe đạp với vận tốc 12 km/h trong 45 phút. Đổi 45 phút thành 3/4 giờ, quãng đường đi được là 12×3/4=9 km. Nếu thay thời gian bằng 45 mà giữ đơn vị km/h thì kết quả 540 không còn hợp lý. Có thể lập một bảng gồm quãng đường, vận tốc, thời gian và đơn vị tương ứng. Thói quen ghi đơn vị ngay từ đầu giúp phát hiện sai sót trước khi giải phương trình.
Bài toán năng suất và giả thiết ẩn
Một đội dự kiến làm 120 sản phẩm trong 6 ngày với năng suất đều, tức 20 sản phẩm mỗi ngày. Nếu năng suất tăng lên 24 sản phẩm mỗi ngày, thời gian cần là 120/24=5 ngày. Kết luận rút ngắn một ngày chỉ đúng khi tổng khối lượng công việc không đổi và năng suất giữ đều. Khi gặp đề dài, học sinh cần gạch chân những điều kiện này, bởi chúng quyết định cách lập phương trình.
Kiểm tra nghiệm theo thực tế
Giả sử phương trình của một bài toán cho x=−3 nhưng x được đặt là số học sinh. Dù các bước biến đổi đại số có thể đúng, đáp số vẫn không chấp nhận được. Học sinh phải quay lại điều kiện của ẩn và kiểm tra cách lập quan hệ. Với các đại lượng đếm được như vé, học sinh hoặc sản phẩm, nghiệm còn thường phải là số nguyên. Đây là bước khác với việc chỉ thế nghiệm vào phương trình.
Giải đáp khi học chuyên đề này
Có thể đặt ẩn là chiều dài thay vì chiều rộng không?
Có. Với bài dài hơn rộng 5 cm, nếu chiều dài là x thì chiều rộng là x − 5 và cần x > 5. Phương trình chu vi là 2[x + (x − 5)] = 50, cho x = 15 cm. Hai cách đặt ẩn phải dẫn tới cùng kích thước 15 cm và 10 cm.
Vì sao chu vi phải nhân 2 sau khi cộng dài và rộng?
Một hình chữ nhật có hai cạnh dài và hai cạnh rộng. Tổng hai cạnh kề mới là nửa chu vi. Vì vậy khi rộng x, dài x + 5, chu vi 50 cm cho 2[x + (x + 5)] = 50, không phải x + x + 5 = 50.
Tìm được nghiệm phương trình rồi có cần thử bài toán không?
Có. Nghiệm phải thỏa điều kiện và ý nghĩa đại lượng. Với hai kích thước 10 cm và 15 cm, thử lại cả 2(10 + 15) = 50 cm và 15 − 10 = 5 cm. Đừng chỉ kiểm tra một phép tính.
Làm sao biết phải cộng 5 hay nhân 5 khi biểu diễn đại lượng?
Đọc đúng quan hệ trong câu. Hơn 5 đơn vị là cộng 5; gấp 5 lần là nhân 5. Hãy thử chọn một số đơn giản và diễn đạt thành lời trước khi viết biểu thức để tránh nhầm giữa quan hệ cộng và quan hệ nhân.
Học Toán cùng Thầy Tiến tại Phạm Văn Bạch
Lớp Toán Thầy Tiến hỗ trợ Toán lớp 6–9 và luyện thi vào lớp 10 tại 287/6 Phạm Văn Bạch, phường Tân Sơn, TP. Hồ Chí Minh. Phụ huynh có thể trao đổi về lớp hiện tại, nội dung con đang vướng và khung giờ phù hợp qua điện thoại hoặc Zalo 0904 716 303. Thông tin trong bài là hướng dẫn tham khảo; việc chọn lộ trình cụ thể cần dựa trên bài làm của học sinh.
Đọc tiếp theo lộ trình
Nếu chọn chiều dài làm ẩn thì sao?
Ở bài hình chữ nhật đã giải phía trên, đổi cách chọn ẩn: gọi chiều dài là a (cm), điều kiện a > 5. Chiều rộng là a − 5 cm. Từ chu vi 50 cm có 2[a + (a − 5)] = 50, suy ra 4a − 10 = 50 và a = 15. Chiều rộng bằng 10 cm, trùng với kết quả khi chọn chiều rộng làm ẩn.
Hai cách đặt ẩn phải diễn tả cùng một hình chữ nhật. Bài này luyện cách đổi ẩn và điều kiện, không cần lập hệ hai ẩn. Khi đã vững một phương trình, em có thể học tiếp cách lập hai quan hệ độc lập trong bài toán hệ phương trình lớp 9.