Sau bài này, em cần làm được gì?
- Tách hành trình theo thời điểm thay đổi vận tốc.
- Đặt điều kiện thời gian lớn hơn chặng đầu.
- Phân biệt vận tốc riêng và vận tốc so với bờ.
Biên soạn cho Lớp Toán Thầy Tiến · 27/10/2026. Cập nhật 11/11/2026. Giá và tình huống là dữ kiện giả định của bài tập.
Bảng ba cột cần đi cùng một mốc thời gian
Với mỗi chặng, ghi vận tốc, thời gian và quãng đường. Nếu toàn hành trình dài T giờ, chặng đầu kéo dài 30 phút thì chặng sau dài T − 0,5 giờ. Hai chặng thuộc cùng một người nên tổng thời gian là T; hai người đến cùng lúc chưa chắc có cùng thời gian di chuyển nếu xuất phát khác giờ.
Cùng đích đến cho quan hệ quãng đường
Nếu hai người cùng xuất phát tại A và cùng tới B, tổng quãng đường mỗi người đi đều bằng AB. Người đổi vận tốc có quãng đường bằng tổng quãng đường các chặng. Người giữ vận tốc v trong T giờ có quãng đường vT. Viết hai biểu thức bằng nhau thường tạo phương trình ngắn hơn đặt thêm ẩn cho khoảng cách.
Đi nhanh hơn không có nghĩa thời gian giảm cùng tỉ lệ
Trên cùng quãng đường s, thời gian là s/v. Tăng vận tốc thêm 10 km/giờ khiến thời gian đổi từ s/v sang s/(v + 10), không phải s/v − 10. Khi đề cho đến sớm 30 phút, phương trình cần dùng hiệu hai thời gian bằng 0,5 giờ.
Thuyền xuôi dòng và ngược dòng
Trong mô hình vận tốc dòng nước không đổi, vận tốc so với bờ khi xuôi dòng là v + u, khi ngược dòng là v − u. Điều kiện v > u ≥ 0 bảo đảm thuyền đi ngược được. Nếu cùng một đoạn s, thời gian hai chiều là s/(v + u) và s/(v − u). Không lấy trung bình cộng hai vận tốc để tính thời gian khứ hồi trên hai quãng đường bằng nhau.
Đổi vận tốc giữa đường nhưng đến cùng lúc
Hai bạn cùng đi từ trường đến thư viện. Bạn A đi xe đạp 18 km/giờ trong 30 phút rồi đi bộ 6 km/giờ cho chặng còn lại. Bạn B đi xe đạp đều 12 km/giờ. Hai bạn xuất phát và tới nơi cùng lúc. Tính thời gian đi và quãng đường.
- Gọi T là tổng thời gian, đơn vị giờ; điều kiện T > 0,5.
- Quãng đường A đi: 18 × 0,5 + 6(T − 0,5) = 6T + 6 km.
- Quãng đường B đi: 12T km. Cùng điểm đầu và điểm cuối nên 6T + 6 = 12T.
- Suy ra T = 1 giờ. Quãng đường bằng 12 × 1 = 12 km.
- Thử A: 9 km đi xe đạp và 3 km đi bộ, thời gian 0,5 + 0,5 = 1 giờ. B đi 12 km trong 1 giờ.
Lỗi cần tránh
Viết chặng đi bộ của A là 6T sẽ tính thừa 30 phút. Viết 30 thay cho 0,5 khi vận tốc tính theo km/giờ lại làm quãng đường tăng sai 60 lần. Hãy ghi đơn vị ngay ở đầu bảng, rồi kiểm tra điều kiện T > 0,5 sau khi giải.
Nếu đề thay đổi dữ kiện thì sao?
Nếu đề cho A nghỉ thêm 10 phút, thời gian di chuyển chặng sau không còn là T − 0,5 mà phải trừ thêm 1/6 giờ, với giả thiết thời gian toàn hành trình vẫn là T. Mỗi thay đổi thực tế cần xuất hiện ở một ô của bảng, không thêm bớt tùy ý vào phương trình đã lập.
Bốn bài tự luyện từ cơ bản đến vận dụng
Em hãy tự lập biểu thức hoặc phương trình trước khi mở lời giải. Sau khi đối chiếu, ghi đúng dòng cần sửa rồi thử làm lại không nhìn mẫu.
Bài 1
Một xe đi đều 72 km với vận tốc 36 km/giờ. Tính thời gian.
Xem lời giải và cách kiểm tra
t = 72/36 = 2 giờ. Kiểm tra 36 × 2 = 72 km.
Bài 2
Trên đoạn 60 km, nếu tăng vận tốc thêm 10 km/giờ thì thời gian giảm 30 phút. Tìm vận tốc ban đầu.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Đặt v > 0. Có 60/v − 60/(v + 10) = 0,5, suy ra v² + 10v − 1.200 = 0. Nghiệm phù hợp v = 30 km/giờ; nghiệm −40 bị loại. Thời gian là 2 giờ và 1,5 giờ.
Bài 3
Một thuyền có vận tốc so với bờ lúc xuôi dòng 18 km/giờ, lúc ngược dòng 12 km/giờ. Tìm vận tốc riêng và vận tốc dòng nước.
Xem lời giải và cách kiểm tra
v + u = 18; v − u = 12. Suy ra v = 15 km/giờ, u = 3 km/giờ. Điều kiện v > u thỏa mãn.
Bài 4
Trên đoạn sông dài 36 km, thuyền xuôi dòng với 18 km/giờ và ngược về với 12 km/giờ. Tính tổng thời gian, bỏ qua thời gian dừng.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Tổng thời gian 36/18 + 36/12 = 2 + 3 = 5 giờ. Tổng quãng đường 72 km nên vận tốc trung bình cả hành trình là 72/5 = 14,4 km/giờ, không phải 15.
Luyện tiếp và tải tài liệu
Tải phiếu 24 bài và lời giải PDFÔn quy trình lập hệ phương trình · Chọn trong 13 chuyên đề Toán thực tế