LỚP TOÁN
THẦY TIẾN
Toán thực tế vào 10

CHUYÊN ĐỀ 9 · BÀI TẬP TỰ BIÊN

Toán năng suất thực tế: kế hoạch, thời gian và công việc

Bài toán trồng cây hay làm sản phẩm thường khiến học sinh nhầm giữa số việc mỗi ngày và số ngày làm việc. Chìa khóa là giữ ba đại lượng riêng biệt: khối lượng công việc, năng suất và thời gian. Khi kế hoạch thay đổi, hãy so sánh từng đại lượng trong hai hàng của một bảng trước khi lập phương trình. Phần làm chung và vòi chảy là mở rộng tự biên của cùng mô hình năng suất; các điều kiện “đều, không hao hụt” phải được nêu rõ.

Mục tiêu và kiến thức cần chuẩn bị

  • Lập đúng quan hệ khối lượng = năng suất × thời gian.
  • Chọn chiều của hiệu thời gian khi nhanh hoặc chậm hơn kế hoạch.
  • Dùng phần công việc trên một giờ để giải bài làm chung.

Cần biết giải phương trình một ẩn, quy đồng phân thức và đổi giờ–phút. Bài thay đổi kế hoạch có thể dẫn đến phương trình bậc hai; em phải ghi điều kiện của ẩn trước khi nhân bỏ mẫu.

Biên soạn cho Lớp Toán Thầy Tiến · 28/10/2026. Các tình huống và số liệu luyện tập được tự biên.

Ba đại lượng có ba đơn vị khác nhau

Gọi Q là tổng công việc, v là lượng làm trong một đơn vị thời gian và t là thời gian. Nếu năng suất không đổi thì Q = vt và t = Q/v. Ví dụ 180 sản phẩm với năng suất 30 sản phẩm/ngày cần 6 ngày. Đơn vị của phép chia là sản phẩm chia cho sản phẩm/ngày, kết quả là ngày. Viết đơn vị bên cạnh giúp phát hiện ngay lỗi lấy Q trừ v.

Không phải mọi chữ “năng suất” đều có nghĩa sản phẩm/ngày. Trong nông nghiệp, năng suất có thể tính bằng tấn/ha, khi ấy sản lượng bằng năng suất nhân diện tích. Nếu đề có cả diện tích và thời gian, hãy xác định đúng quan hệ đang được dùng, không ghép hai đơn vị khác nhau vào cùng một bảng.

Lập hai hàng kế hoạch và thực tế

Với cùng một tổng Q, hàng kế hoạch và hàng thực tế có cùng cột khối lượng. Nếu gọi x là năng suất thực tế và thực tế nhiều hơn kế hoạch 6 sản phẩm/ngày thì năng suất kế hoạch là x − 6. Điều kiện x > 6 bảo đảm cả hai năng suất dương. Hai thời gian lần lượt là Q/(x − 6) và Q/x.

Nếu làm xong sớm một ngày, thời gian kế hoạch trừ thời gian thực tế bằng 1. Nếu chậm hai ngày, lấy thời gian thực tế trừ thời gian kế hoạch bằng 2. Nên viết câu so sánh thời gian bằng lời trước rồi chuyển thành phương trình; như vậy dấu trừ xuất phát từ tình huống, không phải phỏng đoán.

Khử mẫu xong vẫn phải giữ điều kiện

Nhân hai vế với x(x − 6) chỉ hợp lệ trong miền x > 6 đã đặt. Sau khi giải phương trình bậc hai, nghiệm âm không có nghĩa là năng suất âm thật; nó chỉ là nghiệm đại số ngoài mô hình. Cần loại nghiệm dựa trên điều kiện và giải thích bằng đơn vị, thay vì gạch bỏ vì “trông không hợp”.

Cuối bài, tính lại số ngày theo cả hai năng suất rồi đối chiếu số ngày chênh lệch. Một nghiệm cho tổng công việc đúng nhưng chênh lệch thời gian sai thì chưa đáp ứng đầy đủ đề. Nếu câu hỏi hỏi năng suất thực tế, không trả lời nhầm giá trị kế hoạch dù cả hai đều đã tìm được.

Làm chung: cộng năng suất, không cộng thời gian

Một người làm riêng hết 6 giờ nghĩa là mỗi giờ làm được 1/6 công việc trong mô hình đều. Người khác làm riêng hết 4 giờ thì mỗi giờ làm 1/4 công việc. Nếu làm cùng và không cản trở nhau, năng suất chung là 1/6 + 1/4 = 5/12 công việc/giờ. Thời gian hoàn thành một công việc là 1 chia cho năng suất chung.

Không lấy trung bình của 6 và 4 để được 5 giờ. Khi cả hai làm cùng, thời gian cần nhỏ hơn thời gian của từng người làm riêng, nên 5 giờ đã không hợp lý vì còn lâu hơn người làm hết 4 giờ. Cách kiểm tra bằng ý nghĩa này rất hữu ích trước khi tính chính xác.

Có nhiều giai đoạn thì tính phần việc còn lại

Nếu một người làm trước 2 giờ, phần việc đã làm là 2/6 = 1/3. Hai người sau đó chỉ làm phần còn lại 2/3, không làm lại toàn bộ công việc. Thời gian của giai đoạn sau bằng phần việc còn lại chia cho năng suất chung. Tổng thời gian tính từ lúc bắt đầu bằng thời gian làm trước cộng thời gian làm chung.

Vòi cấp nước và vòi thoát nước dùng cùng cách nghĩ: nếu một vòi cấp đầy bể trong a giờ, năng suất cấp là 1/a bể/giờ; vòi thoát hết bể đầy trong b giờ có tốc độ thoát 1/b bể/giờ. Trong mô hình chảy đều, tốc độ tăng lượng nước là hiệu hai tốc độ. Đây chỉ là mô hình bài tập, không tự áp dụng cho bể thật khi lưu lượng đổi theo mực nước.

Năng suất và kế hoạch: sơ đồ theo số liệu bài mẫu
Sơ đồ đọc cùng bài mẫu; hình khối không theo tỉ lệ đo đạc.

Bài mẫu 1: Thay đổi năng suất làm xong sớm

Một tổ phải làm 180 sản phẩm. Thực tế mỗi ngày làm nhiều hơn kế hoạch 6 sản phẩm và hoàn thành sớm 1 ngày. Giả sử năng suất mỗi giai đoạn đều, không có sản phẩm hỏng. Tìm năng suất thực tế.

  1. Gọi x là số sản phẩm thực tế mỗi ngày, x > 6. Kế hoạch làm x − 6 sản phẩm/ngày.
  2. Thời gian kế hoạch 180/(x − 6) ngày; thời gian thực tế 180/x ngày. Xong sớm nên 180/(x − 6) − 180/x = 1.
  3. Nhân với x(x − 6) được 1080 = x(x − 6), hay x² − 6x − 1080 = 0.
  4. Phân tích thành (x − 36)(x + 30) = 0. Chọn x = 36; loại −30 vì không thỏa x > 6.
  5. Thực tế cần 180/36 = 5 ngày. Kế hoạch làm 30 sản phẩm/ngày nên cần 6 ngày. Hiệu 6 − 5 = 1 ngày, đúng đề.

Bài mẫu 2: Một người làm trước rồi hai người làm chung

A làm riêng một công việc hết 6 giờ, B làm riêng hết 4 giờ. A làm trước 2 giờ, sau đó B cùng làm đến xong. Tính thời gian kể từ lúc A bắt đầu, giả sử hai năng suất không đổi và cộng được.

  1. Trong 2 giờ, A làm được 2 × 1/6 = 1/3 công việc; phần còn lại là 2/3.
  2. Năng suất chung là 1/6 + 1/4 = 5/12 công việc/giờ.
  3. Thời gian làm chung là (2/3)/(5/12) = 8/5 giờ = 1 giờ 36 phút.
  4. Tổng thời gian bằng 2 + 8/5 = 18/5 giờ = 3 giờ 36 phút. Kiểm tra phần làm chung: (8/5) × (5/12) = 2/3; cộng với 1/3 ban đầu đúng một công việc.

Những lỗi thường gặp và cách sửa

  • Lập hiệu thời gian ngược dấu. Viết “thời gian dài hơn trừ thời gian ngắn hơn” trước. Xong sớm nghĩa thời gian thực tế nhỏ hơn kế hoạch.
  • Cộng số giờ làm riêng. Số giờ cho biết thời gian hoàn thành, không phải lượng việc trong một giờ. Hãy đổi về 1/a công việc/giờ rồi cộng.
  • Đổi 1,6 giờ thành 1 giờ 6 phút. Phần lẻ 0,6 giờ phải nhân 60, bằng 36 phút. Số thập phân của giờ không dùng hệ cơ số 100 phút.

Khi đề thay đổi, cần kiểm tra điều gì?

Nếu tổ làm thêm tổng số sản phẩm so với dự kiến, cột Q ở hai hàng sẽ không còn bằng nhau. Nếu có ngày nghỉ, số ngày lịch cũng khác số ngày làm việc. Trước khi giữ nguyên một công thức, hãy kiểm tra điều kiện nào của bài mẫu đã thay đổi; mô hình đúng phải phản ánh sự thay đổi ấy.

Sáu bài tự luyện có lời giải

Hãy che lời giải, viết mô hình và điều kiện trước. Sau khi đối chiếu, chỉ ra dòng sai, sửa lại rồi thử dữ kiện ban đầu. Đáp số đúng cần đi cùng đơn vị và lời kết luận.

Bài 1

Làm 240 sản phẩm, kế hoạch 40 sản phẩm/ngày nhưng thực tế 48 sản phẩm/ngày. Tổ hoàn thành sớm mấy ngày?

Xem lời giải và cách thử lại

Kế hoạch cần 240/40 = 6 ngày, thực tế cần 240/48 = 5 ngày nên sớm 1 ngày. So sánh thời gian, không lấy 48 − 40 = 8 rồi gọi là số ngày.

Bài 2

Làm 120 sản phẩm. Thực tế mỗi ngày ít hơn kế hoạch 2 sản phẩm nên chậm 2 ngày. Tìm năng suất thực tế, các năng suất đều dương.

Xem lời giải và cách thử lại

Gọi x > 0 là năng suất thực tế, kế hoạch là x + 2. Có 120/x − 120/(x + 2) = 2, suy ra x² + 2x − 120 = 0. Nghiệm 10 và −12; chọn 10 sản phẩm/ngày. Thử: 12 ngày thực tế, 10 ngày kế hoạch, chậm 2 ngày.

Bài 3

A làm riêng hết 5 giờ, B làm riêng hết 10 giờ. Hai người cùng làm từ đầu thì bao lâu xong, giả sử năng suất cộng được?

Xem lời giải và cách thử lại

Năng suất chung là 1/5 + 1/10 = 3/10 công việc/giờ. Thời gian 1/(3/10) = 10/3 giờ = 3 giờ 20 phút. Nhỏ hơn 5 giờ nên phù hợp ý nghĩa làm chung.

Bài 4

Một vòi cấp đầy bể trong 6 giờ, một vòi thoát hết bể đầy trong 12 giờ. Bể ban đầu rỗng, mở cả hai vòi; giả sử lưu lượng đều. Bao lâu đầy?

Xem lời giải và cách thử lại

Tốc độ tăng nước là 1/6 − 1/12 = 1/12 bể/giờ. Thời gian đầy bể là 12 giờ. Đây là phép trừ năng suất cấp và thoát, không phải lấy 12 − 6 để tính thời gian.

Bài 5

Một ruộng 4 ha có năng suất 6 tấn/ha. Nếu chỉ tăng diện tích thêm 10%, giữ nguyên năng suất, sản lượng mới là bao nhiêu?

Xem lời giải và cách thử lại

Sản lượng ban đầu 4 × 6 = 24 tấn. Diện tích mới 4 × 1,1 = 4,4 ha nên sản lượng 4,4 × 6 = 26,4 tấn. Năng suất ở đây tính theo diện tích, không phải theo ngày.

Bài 6

Tổ cần làm 180 sản phẩm, dự kiến 18 sản phẩm/ngày. Sau 3 ngày đầu đúng kế hoạch, tổ nâng lên 21 sản phẩm/ngày. Tính số ngày hoàn thành.

Xem lời giải và cách thử lại

Ba ngày đầu làm 54 sản phẩm, còn 126. Giai đoạn sau cần 126/21 = 6 ngày. Tổng là 9 ngày, sớm 1 ngày so với 180/18 = 10 ngày dự kiến. Thử tổng: 54 + 6 × 21 = 180.

Tự kiểm tra xem em đã hiểu chưa

Em hãy dựng lại bảng của bài 180 sản phẩm nhưng chọn ẩn là năng suất kế hoạch. Khi ấy năng suất thực tế sẽ là x + 6 và điều kiện là x > 0. Hai cách đặt ẩn phải cho cùng cặp 30 và 36 sản phẩm/ngày.

Giải đáp khi tự học

Có cần năng suất luôn là số nguyên không?

Nếu mô hình nói số sản phẩm hoàn chỉnh làm trong từng ngày như nhau, điều kiện nguyên có thể phù hợp. Với năng suất trung bình hoặc công việc liên tục, giá trị phân số vẫn có ý nghĩa; phải đọc đúng cách đề mô tả.

Làm chung có luôn nhanh hơn không?

Trong mô hình hai năng suất dương cộng được, có. Ngoài thực tế có thể có cản trở hoặc thời gian chuẩn bị; bài chỉ cho phép cộng trực tiếp khi giả thiết hỗ trợ điều đó.

Nếu cấp bằng thoát thì sao?

Trong mô hình lưu lượng đều, lượng nước không tăng khi hai vòi cùng mở. Không thể chia cho năng suất ròng bằng 0 để tìm thời gian bơm đầy.

Tải phiếu luyện và chọn bài tiếp theo

Phiếu PDF là học liệu tự biên để in và luyện tập. Nội dung không phải đáp án chính thức của tuyển tập tham khảo.

Trao đổi phần kiến thức con cần củng cố