LỚP TOÁN
THẦY TIẾN
Toán thực tế vào 10

CHUYÊN ĐỀ 10 · BÀI TẬP TỰ BIÊN

Toán chia nhóm thực tế: số người, số tổ và định mức

Có thêm người không phải lúc nào mỗi người cũng nhận ít hơn: kết luận ấy chỉ đúng khi tổng lượng cần chia được giữ nguyên. Trong bài chia tổ, chia kinh phí hay sắp chỗ, học sinh cần theo dõi đồng thời tổng số đối tượng, số nhóm và lượng của mỗi nhóm. Chuyên đề giúp em chuyển câu “mỗi tổ ít hơn”, “thêm người” hoặc “bớt chỗ” thành quan hệ chính xác, thay vì lập phương trình từ vài từ khóa riêng lẻ.

Mục tiêu và kiến thức cần chuẩn bị

  • Phân biệt số nhóm với số người trong mỗi nhóm.
  • Lập hai hàng trước và sau khi thay đổi điều kiện.
  • Kiểm tra tính nguyên, chia hết và ý nghĩa của số dư.

Em cần biết phép chia, giải phương trình và đặt điều kiện cho mẫu số. Một số bài chia tiền dẫn đến phương trình bậc hai; câu trả lời phải phù hợp số người nguyên dương và những người thực sự tham gia.

Biên soạn cho Lớp Toán Thầy Tiến · 28/10/2026. Các tình huống và số liệu luyện tập được tự biên.

Luôn viết tổng = số nhóm × lượng mỗi nhóm

Với N học sinh chia đều thành k tổ, mỗi tổ có N/k học sinh. Nếu N và k đều nguyên mà chia đều không dư, N/k phải là số nguyên. Ký hiệu x nên gắn với một đại lượng cụ thể, chẳng hạn “số học sinh ban đầu”, không chỉ viết “gọi số cần tìm là x”. Nếu đề hỏi số học sinh hiện có, em có thể phải cộng thêm vào ẩn sau khi giải.

Vẽ bảng với ba cột: tổng số, số tổ, số học sinh mỗi tổ. Mỗi hàng phải tự thỏa quan hệ nhân hoặc chia. Khi thêm học sinh và đồng thời thêm tổ, cả hai cột đầu đều thay đổi; không giữ nguyên một cột chỉ vì bài mẫu trước đã làm như vậy.

Chuyển “ít hơn” thành hiệu cùng đơn vị

Nếu ban đầu chia ba tổ, sau đó chia bốn tổ và mỗi tổ sau ít hơn hai học sinh, hãy lấy số học sinh mỗi tổ ban đầu trừ số học sinh mỗi tổ sau bằng 2. Hai vế của phép trừ đều có đơn vị học sinh/tổ. Không lấy tổng số học sinh trừ số tổ để diễn tả mức giảm này.

Sau khi tìm x, cần lập lại cả hai phương án. Tổng số ban đầu phải chia hết cho số tổ ban đầu; tổng số sau phải chia hết cho số tổ sau. Một nghiệm phương trình cho số học sinh mỗi tổ là 13,5 sẽ không phù hợp với yêu cầu chia đều học sinh thành các tổ nguyên vẹn.

Chia kinh phí: chỉ dùng quan hệ nghịch khi tổng cố định

Nếu cả đoàn chia đều một khoản cố định K đồng cho n người, tiền mỗi người là K/n. Bớt người tham gia trong khi K không đổi thì mỗi người góp nhiều hơn. Nếu K cũng thay đổi vì thuê thêm xe hoặc thêm dịch vụ, phải dùng tổng mới ở hàng sau; không được giữ K để áp dụng máy móc quan hệ nghịch.

Nên đổi tiền về nghìn đồng để phương trình gọn, nhưng ghi rõ đơn vị ngay khi đặt ẩn. Ví dụ 3.600 nghìn đồng chia cho 24 người là 150 nghìn đồng/người. Cần tránh viết 3600/n bằng 50.000 trong khi 3600 đang dùng đơn vị nghìn; các khoản tiền trong cùng phương trình phải cùng đơn vị.

Bài thiếu chỗ và thừa chỗ có hai cách biểu diễn

Nếu có n ghế dài, mỗi ghế xếp 4 học sinh mà còn 2 học sinh đứng, tổng học sinh là 4n + 2. Nếu mỗi ghế xếp 5 học sinh thì còn 8 chỗ trống, tổng học sinh là 5n − 8. Cộng số còn đứng, trừ số chỗ trống: hai dấu xuất phát từ nghĩa của câu chứ không từ từ “còn”.

Sau khi đồng nhất hai tổng, nghiệm n phải là số ghế nguyên dương. Thử bằng cách tính sức chứa của từng phương án và so với số học sinh thật. Câu “còn hai ghế trống” khác “còn hai chỗ trống”; nếu mỗi ghế chứa nhiều người thì phải nhân số ghế với sức chứa tương ứng.

Định mức đóng gói và số lượng mua tối thiểu

Khi cùng N vật được đóng vào các hộp với định mức a hoặc b vật/hộp, số hộp tương ứng là N/a và N/b nếu chia hết. Nếu không chia hết, phải nói rõ hộp cuối được chứa ít hơn hay đề yêu cầu các hộp đầy như nhau. Trường hợp mua đủ hộp thường phải làm tròn lên; trường hợp tìm số hộp đầy thường làm tròn xuống.

Đừng làm tròn nghiệm giữa quá trình giải bài chia đều, vì điều ấy có thể phá vỡ cả hai quan hệ. Nếu nghiệm không thỏa điều kiện nguyên hoặc chia hết, hãy quay lại mô hình hoặc dữ kiện. Chỉ làm tròn theo yêu cầu của câu hỏi cuối, không sửa một nghiệm vô lý cho có vẻ chấp nhận được.

Chia nhóm và định mức: sơ đồ theo số liệu bài mẫu
Sơ đồ đọc cùng bài mẫu; hình khối không theo tỉ lệ đo đạc.

Bài mẫu 1: Thêm người và thay số tổ

Một nhóm học sinh dự định chia đều thành 3 tổ. Khi có thêm 8 học sinh, nhóm chia đều thành 4 tổ, mỗi tổ ít hơn dự định ban đầu 2 em. Tìm số học sinh ban đầu và hiện có.

  1. Gọi x là số học sinh ban đầu, x là số nguyên dương. Ban đầu mỗi tổ có x/3 em, sau mỗi tổ có (x + 8)/4 em.
  2. Vì mỗi tổ sau ít hơn hai em: x/3 − (x + 8)/4 = 2.
  3. Nhân cả hai vế với 12: 4x − 3(x + 8) = 24. Suy ra x = 48.
  4. Số học sinh hiện có là 48 + 8 = 56. Ban đầu 48/3 = 16 em/tổ; sau 56/4 = 14 em/tổ; hiệu bằng 2 và đều là số nguyên.
  5. Nếu chỉ trả lời 48 khi đề hỏi hiện có bao nhiêu em thì vẫn sai đại lượng cần tìm. Hãy gắn tên cho cả hai kết quả.

Bài mẫu 2: Bớt người chia một khoản kinh phí cố định

Một đoàn chia đều chi phí thuê xe cố định 3.600 nghìn đồng. Khi 6 người không tham gia, tiền mỗi người còn lại tăng 50 nghìn đồng. Tìm số người dự kiến ban đầu.

  1. Gọi n là số người dự kiến, n nguyên và n > 6. Mức góp ban đầu 3600/n, mức góp sau 3600/(n − 6), cùng đơn vị nghìn đồng/người.
  2. Phương trình: 3600/(n − 6) − 3600/n = 50. Quy đồng được 21600 = 50n(n − 6).
  3. Suy ra n² − 6n − 432 = 0, hay (n − 24)(n + 18) = 0. Chọn n = 24; loại −18.
  4. Sau có 18 người, mức góp từ 150 lên 200 nghìn đồng/người, tăng đúng 50. Cả hai phương án đều thu đủ 3.600 nghìn đồng.

Những lỗi thường gặp và cách sửa

  • Trả lời ẩn mà quên câu hỏi cuối. Đọc lại đề đang hỏi số ban đầu, hiện có hay số tham gia thực tế. Viết một dòng chuyển từ ẩn sang đại lượng được hỏi.
  • Đặt cùng mẫu số cho hai cách chia. Số tổ hoặc số người thay đổi thì mẫu số thay đổi. Hãy đọc từng hàng trong bảng trước–sau.
  • Tự làm tròn số người. Số người, số ghế là số nguyên. Nếu nghiệm lẻ không phù hợp yêu cầu chia đều, cần kiểm tra lại thay vì làm tròn.

Khi đề thay đổi, cần kiểm tra điều gì?

Khi xuất hiện số dư, có thể cần mô hình dạng N = aq + r, trong đó r nhỏ hơn số chia thích hợp. Ví dụ “xếp 8 vật mỗi hộp còn 3 vật” cho N = 8q + 3. Đừng đồng nhất số vật dư với số hộp thiếu. Nếu tình huống đồng thời đổi tổng lượng và định mức, hãy viết lại cả hai hàng thay vì sửa một dấu trong công thức có sẵn.

Sáu bài tự luyện có lời giải

Hãy che lời giải, viết mô hình và điều kiện trước. Sau khi đối chiếu, chỉ ra dòng sai, sửa lại rồi thử dữ kiện ban đầu. Đáp số đúng cần đi cùng đơn vị và lời kết luận.

Bài 1

Một nhóm chia đều thành 4 tổ. Khi thêm 5 người, chia đều thành 5 tổ, mỗi tổ ít hơn trước 1 người. Tìm số người ban đầu và sau.

Xem lời giải và cách thử lại

Gọi x là tổng ban đầu. Có x/4 − (x + 5)/5 = 1. Nhân 20: 5x − 4x − 20 = 20 nên x = 40; sau là 45. Thử: 10 và 9 người/tổ, chênh đúng 1.

Bài 2

Có 72 học sinh. So sánh số học sinh mỗi tổ khi chia đều thành 6 tổ và thành 8 tổ.

Xem lời giải và cách thử lại

Sáu tổ thì mỗi tổ 72/6 = 12 em; tám tổ thì mỗi tổ 72/8 = 9 em. Mỗi tổ giảm 3 em, tổng vẫn là 72. Không nhầm mức giảm mỗi tổ với việc giảm tổng số học sinh.

Bài 3

Chi phí cố định 2.400 nghìn đồng chia đều. Khi thêm 4 người, mỗi người góp ít hơn 20 nghìn đồng. Tìm số người ban đầu.

Xem lời giải và cách thử lại

Gọi n > 0 là số người ban đầu. Có 2400/n − 2400/(n + 4) = 20, suy ra n² + 4n − 480 = 0. Chọn n = 20; loại −24. Thử: 120 nghìn đồng/người ban đầu và 100 nghìn đồng/người sau, giảm 20.

Bài 4

Cùng một số sản phẩm được đóng đầy các hộp. Đóng 8 sản phẩm/hộp thì cần ít hơn cách đóng 6 sản phẩm/hộp 5 hộp. Tìm số sản phẩm.

Xem lời giải và cách thử lại

Gọi N là số sản phẩm, N/6 − N/8 = 5. Vì 1/6 − 1/8 = 1/24 nên N = 120. Cần 20 hộp loại định mức 6 hoặc 15 hộp định mức 8, đúng chênh 5 và cả hai đều đầy.

Bài 5

Có n ghế dài. Xếp 4 học sinh/ghế thì còn 2 em đứng; xếp 5 học sinh/ghế thì thừa 8 chỗ. Tìm n và số học sinh.

Xem lời giải và cách thử lại

Tổng học sinh vừa là 4n + 2, vừa là 5n − 8. Giải 4n + 2 = 5n − 8 được n = 10 ghế, tổng 42 học sinh. Thử: sức chứa 40 thiếu 2; sức chứa 50 thừa 8.

Bài 6

Ban đầu 30 người chia chi phí 3.600 nghìn đồng. Sau đó 35 người tham gia, chi phí tăng thành 4.200 nghìn đồng. Tiền mỗi người có giảm không?

Xem lời giải và cách thử lại

Ban đầu 3600/30 = 120 nghìn đồng/người; sau 4200/35 = 120 nghìn đồng/người. Không giảm vì tổng chi phí không cố định. Bài này không dùng phương trình với cùng một tổng tiền cho cả hai phương án.

Tự kiểm tra xem em đã hiểu chưa

Em hãy tự chọn ẩn là số học sinh hiện có ở bài mẫu thứ nhất. Khi ấy tổng ban đầu là x − 8, phương trình phải là (x − 8)/3 − x/4 = 2 và nghiệm là 56. Đối chiếu hai cách sẽ giúp hiểu vì sao điều kiện đặt ẩn luôn phải được ghi bằng lời.

Giải đáp khi tự học

Chia tiền có bắt buộc số tiền mỗi người nguyên không?

Chỉ đặt điều kiện đó nếu đề yêu cầu hoặc đơn vị thanh toán bắt buộc. Số người nguyên không có nghĩa thương của phép chia luôn nguyên; cần phân biệt hai loại điều kiện.

Có thể lập hệ hai ẩn thay cho một ẩn không?

Có. Chẳng hạn đặt số học sinh ban đầu và số mỗi tổ thành hai ẩn, viết tổng bằng số tổ nhân số mỗi tổ. Cách nào cũng cần phản ánh đủ các quan hệ và thử lại.

Vì sao thêm người đôi khi tiền mỗi người không giảm?

Vì tổng chi phí có thể tăng cùng số người. Quan hệ nghịch chỉ áp dụng khi khoản tiền cần chia được giữ nguyên; bài cuối phần tự luyện minh họa điều này.

Tải phiếu luyện và chọn bài tiếp theo

Phiếu PDF là học liệu tự biên để in và luyện tập. Nội dung không phải đáp án chính thức của tuyển tập tham khảo.

Trao đổi phần kiến thức con cần củng cố