Sau bài này, em cần làm được gì?
- Phân biệt bán kính với đường kính.
- Dùng thể tích phần chìm để tính nước dâng.
- Chọn làm tròn lên hay xuống theo ý nghĩa câu hỏi.
Biên soạn cho Lớp Toán Thầy Tiến · 27/10/2026. Cập nhật 11/11/2026. Giá và tình huống là dữ kiện giả định của bài tập.
Viết đơn vị của thể tích trước khi thay số
Hình trụ có bán kính r và chiều cao h thì V = πr²h. Nếu kích thước tính bằng cm, kết quả là cm³; nếu bằng dm, kết quả là dm³. Có 1 dm³ = 1 lít và 1 m³ = 1.000 lít. Thể tích không thể có đơn vị dm². Trong bài hình cầu, V = 4πR³/3; cần giữ cùng đơn vị với thể tích bình trước khi cộng hoặc trừ.
Mực nước dâng do phần chìm của vật
Khi đặt vật rắn không thấm nước chìm hoàn toàn vào bình trụ, không tràn nước, thể tích dưới mặt nước bằng thể tích nước cộng thể tích vật. Vì diện tích đáy bình là πr², mức dâng bằng Vvật/(πr²). Nếu vật chỉ chìm một phần, phải dùng thể tích phần chìm; không tự dùng toàn bộ thể tích vật.
Bài đong và bài mua vật liệu làm tròn khác nhau
Nếu hỏi số bình đủ dùng hoặc số hộp cần mua ít nhất, thường phải làm tròn lên sau phép chia. Nếu hỏi số ngày đầy đủ có thể sử dụng, thường làm tròn xuống. Hãy giữ số chính xác đến bước cuối rồi quyết định theo câu hỏi. Làm tròn mọi thể tích trước khi trừ có thể làm lệch đáp số cuối.
Thể tích còn trống chưa quyết định cách xếp
Với lon hình trụ trong hộp chữ nhật, có thể tính phần trống bằng thể tích hộp trừ tổng thể tích lon khi cách xếp đã xác định. Nhưng với viên cầu, chia thể tích bình cho thể tích một viên chỉ tạo một giới hạn theo thể tích. Muốn khẳng định số viên thực sự xếp được còn cần dữ kiện về cách xếp và kích thước. Không biến một ước tính thể tích thành kết luận hình học tuyệt đối.
Mực nước dâng khi vật chìm hoàn toàn
Một bình trụ bán kính trong 5 cm chứa nước cao 10 cm. Đặt chìm hoàn toàn một vật rắn không thấm nước có thể tích 100π cm³. Bình đủ cao và không có nước tràn. Tính độ dâng và mực nước mới.
- Diện tích đáy bình là S = π × 5² = 25π cm².
- Thể tích nước ban đầu Vnước = 25π × 10 = 250π cm³. Lượng nước này không thay đổi.
- Vật chiếm thêm 100π cm³ dưới mặt nước, nên không gian dưới mặt nước mới là 350π cm³.
- Chiều cao mới h = 350π/(25π) = 14 cm. Độ dâng là 14 − 10 = 4 cm.
- Có thể kiểm tra trực tiếp: S × độ dâng = 25π × 4 = 100π cm³, bằng thể tích vật chìm.
Lỗi cần tránh
Lấy 100π chia cho chu vi 10π là sai vì đang chia thể tích cho độ dài. Mẫu số phải là diện tích đáy. Cũng không cộng thể tích vật vào lượng nước rồi gọi tổng đó là lượng nước mới: vật chỉ làm thay đổi không gian bị chiếm dưới mặt thoáng.
Nếu đề thay đổi dữ kiện thì sao?
Nếu đề cho thêm tốc độ bơm q lít/phút, thời gian bơm bằng thể tích nước còn cần chia cho q. Phải trừ thể tích vật đang nằm trong bình nếu vật vẫn được giữ chìm. Đề nói lấy vật ra trước khi bơm thì mô hình khác; ghi rõ thứ tự thao tác trước khi lập biểu thức.
Bốn bài tự luyện từ cơ bản đến vận dụng
Em hãy tự lập biểu thức hoặc phương trình trước khi mở lời giải. Sau khi đối chiếu, ghi đúng dòng cần sửa rồi thử làm lại không nhìn mẫu.
Bài 1
Lon trụ có đường kính trong 8 cm, cao 15 cm. Tính thể tích theo π và theo số gần đúng khi π = 3,14.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Bán kính 4 cm. V = π × 4² × 15 = 240π cm³, bằng 753,6 cm³ khi lấy π = 3,14. Không dùng 8 làm bán kính.
Bài 2
Bình trụ bán kính 4 cm có nước cao 8 cm. Thả chìm hoàn toàn vật thể tích 32π cm³, không tràn. Tính mực nước mới.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Diện tích đáy 16π cm². Độ dâng 32π/(16π) = 2 cm, nên mực nước mới cao 10 cm.
Bài 3
Bồn có dung tích sử dụng 600 lít, đang có 180 lít. Vòi bơm đều 12 lít/phút. Tính thời gian bơm đầy, không có hao hụt và không có vật chiếm chỗ.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Cần thêm 600 − 180 = 420 lít. Thời gian 420/12 = 35 phút. Kiểm tra 180 + 12 × 35 = 600 lít.
Bài 4
Hộp trong có kích thước 24 cm × 16 cm × 10 cm, đựng sáu lon trụ đường kính 8 cm, cao 10 cm xếp 3 × 2 sát nhau. Tính phần thể tích trống, lấy π = 3,14.
Xem lời giải và cách kiểm tra
Thể tích hộp 3.840 cm³. Một lon có thể tích 3,14 × 4² × 10 = 502,4 cm³. Sáu lon chiếm 3.014,4 cm³; phần trống 825,6 cm³. Kích thước hộp khớp cách xếp 3 × 2 lon.
Luyện tiếp và tải tài liệu
Tải phiếu 24 bài và lời giải PDFÔn quy trình lập hệ phương trình · Chọn trong 13 chuyên đề Toán thực tế