Mục tiêu và kiến thức cần chuẩn bị
- Chọn đúng diện tích xung quanh hoặc diện tích toàn phần.
- Loại mặt ghép không lộ ra trong vật thể ghép.
- Đổi đơn vị và làm tròn lên khi cần mua đủ vật liệu.
Em cần biết diện tích hình tròn, hình chữ nhật, định lý Pythagore và phép tính phần trăm. Trong mô hình hình nón tròn xoay, đường sinh l thường khác chiều cao h; phải đọc đúng đại lượng của từng công thức.
Biên soạn cho Lớp Toán Thầy Tiến · 28/10/2026. Các tình huống và số liệu luyện tập được tự biên.
Lập danh sách các mặt cần tính
Với trụ bán kính r, cao h, diện tích xung quanh là 2πrh; mỗi đáy có diện tích πr². Trụ kín cả hai đầu có tổng diện tích 2πrh + 2πr²; trụ bỏ nắp nhưng giữ đáy dưới có tổng 2πrh + πr². Nếu chỉ làm nhãn dán quanh thân, thường chỉ tính 2πrh và chưa cộng mép chồng nếu đề không cho.
Đừng thấy chữ “hộp” là tự cộng hai đáy. Hãy viết ngắn: thân có tính không, nắp có tính không, đáy có tính không. Câu “sơn mặt ngoài không sơn đáy” cho một danh sách khác với “sơn cả trong và ngoài”. Độ dày vỏ thường được bỏ qua trong mô hình học tập, nhưng cần nêu giả thiết khi ý nghĩa câu hỏi phụ thuộc vào nó.
Trải mặt trụ thành hình chữ nhật để hiểu công thức
Mặt xung quanh trụ khi trải phẳng có một cạnh bằng chu vi đáy 2πr và cạnh kia bằng chiều cao h. Diện tích là 2πr × h. Cách nghĩ này giúp giải thích vì sao công thức dùng r bậc một, còn diện tích đáy dùng r². Nó cũng giúp xác định kích thước tờ nhãn, không chỉ tính một con số diện tích.
Nếu đề yêu cầu mép chồng dài a, chiều dài tờ nhãn phải là 2πr + a trong khi chiều cao có thể vẫn là h. Nếu muốn dán nhãn chỉ một phần chiều cao, dùng chiều cao phần nhãn. Không đưa thêm mép chồng, hao hụt hay nắp vào bài khi đề chưa quy định.
Mặt nón dùng đường sinh; mặt cầu không có đáy
Diện tích xung quanh nón là πrl, với l là đường sinh. Nếu nón tròn xoay có bán kính 5 cm và chiều cao 12 cm thì l = √(5² + 12²) = 13 cm. Diện tích xung quanh là 65π cm². Cộng thêm đáy khi đáy thuộc phần được tính. Dùng 12 thay 13 sẽ nhầm chiều cao với cạnh nghiêng.
Diện tích mặt cầu là 4πR², còn phần cong của một bán cầu là 2πR². Nếu một bán cầu đứng riêng và cần tính cả mặt tròn đáy, cộng πR². Nếu bán cầu gắn lên thân trụ, mặt tròn tại chỗ ghép không lộ ra ngoài; không cộng mặt ấy vào diện tích cần sơn ngoài.
Vật ghép: vẽ và gạch các mặt bên trong
Một thân trụ nối nắp bán cầu có phần ngoài gồm mặt xung quanh thân, phần cong của nắp và có thể có đáy dưới. Vòng tròn tại chỗ nối không phải một mặt sơn được từ bên ngoài. Có thể vẽ mặt cắt rồi gạch vị trí tiếp giáp để nhắc mình không đếm hai lần.
Tổng diện tích ngoài của hai vật rời có thể lớn hơn diện tích ngoài khi ghép chúng lại, vì các mặt tiếp xúc bị che đi. Nếu chỉ biết tổng thể tích thì chưa đủ suy ra diện tích cần sơn; hai vật cùng thể tích vẫn có thể có hình dạng và diện tích ngoài khác nhau.
Từ diện tích sang lượng vật liệu cần mua
Trước khi nhân đơn giá, đổi diện tích về đúng đơn vị của giá: 1 dm² = 100 cm² và 1 m² = 10.000 cm². Độ phủ của một lon sơn có đơn vị m²/lon, nên số lon cần ít nhất là diện tích phải phủ chia độ phủ một lon rồi làm tròn lên. Không lấy thể tích lon để thay độ phủ nếu đề đã cho độ phủ riêng.
Nếu đề yêu cầu cộng dự phòng p%, hãy xác định p% của diện tích lý thuyết hay p% của số vật liệu đã làm tròn. Hai cách có thể cho số mua khác nhau. Với quy định “mua thêm ít nhất 5% so với số viên lý thuyết”, nhân số lý thuyết với 1,05 trước rồi làm tròn lên. Bài học không thay thế quy trình tính hao hụt thực tế.
Bài mẫu 1: Lon kín và tờ nhãn quanh thân
Một lon lý tưởng có bán kính 4 cm, chiều cao 10 cm, kín cả hai đầu. Tính tổng diện tích ngoài và diện tích tờ nhãn ôm kín thân, bỏ qua bề dày và mép chồng.
- Mặt xung quanh có diện tích 2π × 4 × 10 = 80π cm².
- Hai đáy có tổng diện tích 2 × π × 4² = 32π cm². Tổng diện tích ngoài là 112π cm².
- Tờ nhãn chỉ ôm thân nên có diện tích 80π cm²; không dùng tổng 112π cho tờ nhãn.
- Kích thước khi trải nhãn là chiều dài 8π cm và chiều cao 10 cm. Tích hai cạnh cho đúng 80π cm², kiểm tra được công thức.
Bài mẫu 2: Sơn vật ghép trụ và nắp bán cầu
Một vật ghép có thân trụ bán kính 3 cm, cao 8 cm và nắp bán cầu cùng bán kính. Sơn phần ngoài nhưng không sơn đáy dưới. Tính diện tích sơn; sau đó cho biết nếu sơn cả đáy dưới thì tăng bao nhiêu.
- Mặt trụ cần sơn có diện tích 2π × 3 × 8 = 48π cm².
- Phần cong nắp bán cầu có diện tích 2π × 3² = 18π cm². Mặt tròn ở chỗ nối nằm bên trong nên không cộng.
- Không sơn đáy dưới: S = 48π + 18π = 66π cm².
- Nếu sơn cả đáy dưới, tăng thêm π × 3² = 9π cm², tổng 75π cm². Cách liệt kê từng mặt giúp giải thích rõ sự khác nhau giữa hai yêu cầu.
Những lỗi thường gặp và cách sửa
- Cộng cả mặt tròn tiếp giáp. Mặt ghép bên trong không thuộc bề mặt ngoài. Hãy gạch nó trên sơ đồ trước khi cộng diện tích.
- Quên đổi cm² sang m² theo hệ số 10.000. Đổi đơn vị diện tích phải bình phương hệ số đổi độ dài. Chia cho 100 chỉ đổi cm² sang dm².
- Làm tròn xuống số lon cần mua. Nếu phải phủ đủ, một phần lon thiếu vẫn cần thêm một lon nguyên. Làm tròn lên ở kết quả cuối sau khi xét các quy định dự phòng của đề.
Khi đề thay đổi, cần kiểm tra điều gì?
Nếu đề cho diện tích mỗi viên gạch nhưng yêu cầu cắt ghép theo kích thước tường, phép chia diện tích mới chỉ là mức lý thuyết. Trong các bài bên dưới, ta nêu rõ giả thiết không hao hụt hoặc quy định dự phòng để có thể kết luận số lượng. Không tự coi một đáp số diện tích là kế hoạch thi công cho một công trình thật.
Sáu bài tự luyện có lời giải
Hãy che lời giải, viết mô hình và điều kiện trước. Sau khi đối chiếu, chỉ ra dòng sai, sửa lại rồi thử dữ kiện ban đầu. Đáp số đúng cần đi cùng đơn vị và lời kết luận.
Bài 1
Một trụ bán kính 3 cm, cao 7 cm, không có nắp nhưng có đáy dưới. Tính diện tích vật liệu lý thuyết.
Xem lời giải và cách thử lại
Thân có diện tích 2π × 3 × 7 = 42π cm²; đáy là 9π cm². Tổng 51π cm², bỏ qua bề dày và mép ghép. Không cộng đáy phía trên vì đề nói không có nắp.
Bài 2
Nón tròn xoay bán kính 5 cm, cao 12 cm. Tính diện tích xung quanh và diện tích gồm cả đáy.
Xem lời giải và cách thử lại
Đường sinh l = √(5² + 12²) = 13 cm. Diện tích xung quanh 65π cm². Diện tích cả đáy là 65π + 25π = 90π cm². Công thức πrh không dùng cho diện tích xung quanh nón.
Bài 3
Một mặt cầu bán kính 2 cm cần sơn toàn bộ ngoài. Tính diện tích theo π.
Xem lời giải và cách thử lại
S = 4π × 2² = 16π cm². Mặt cầu không có đáy phẳng để cộng thêm. So với thể tích 32π/3 cm³, đây là đại lượng khác và có đơn vị cm².
Bài 4
Một lon kín bán kính 2 cm, cao 6 cm. Cần dự phòng diện tích vật liệu thêm 10% so với diện tích lý thuyết. Tính diện tích cần chuẩn bị theo π.
Xem lời giải và cách thử lại
Diện tích lý thuyết là 2π × 2 × 6 + 2π × 2² = 32π cm². Diện tích có dự phòng là 32π × 1,1 = 35,2π cm². Phần tăng thêm bằng 3,2π cm², đúng 10% diện tích lý thuyết.
Bài 5
Bể mở dài 3 m, rộng 2 m, cao 1,5 m. Lát đáy và bốn mặt trong bằng gạch vuông cạnh 25 cm. Bỏ qua mạch và hao hụt, mua thêm ít nhất 5% số viên lý thuyết. Cần ít nhất bao nhiêu viên?
Xem lời giải và cách thử lại
Diện tích đáy và thành là 3 × 2 + 2 × 1,5 × (3 + 2) = 21 m². Mỗi viên có diện tích 0,25² = 0,0625 m², nên số lý thuyết là 336 viên. Có dự phòng: 336 × 1,05 = 352,8, cần mua ít nhất 353 viên nguyên.
Bài 6
Một tấm cửa hình chữ nhật 2 m × 3 m phải sơn hai mặt. Mỗi lon phủ tối đa 3,5 m² theo giả định của bài. Mua ít nhất mấy lon?
Xem lời giải và cách thử lại
Diện tích hai mặt là 2 × 2 × 3 = 12 m². Có 12/3,5 = 24/7, lớn hơn 3 và không quá 4, nên cần 4 lon. Ba lon chỉ phủ 10,5 m², không đủ.
Tự kiểm tra xem em đã hiểu chưa
Hãy tự lập ba danh sách cho cùng một lon: chỉ dán nhãn thân, sơn ngoài có nắp và đáy, sơn ngoài không nắp nhưng có đáy. Nếu ba biểu thức em viết giống hệt nhau, cần quay lại xác định mặt nào thuộc yêu cầu.
Giải đáp khi tự học
Sơn hai mặt của một tấm cửa thì làm sao?
Tính diện tích một mặt rồi nhân hai nếu đề yêu cầu cả hai mặt giống nhau và bỏ qua cạnh bên. Không tự nhân hai cho mọi vật thể ba chiều.
Diện tích bằng nhau có chắc dùng cùng số tấm vật liệu không?
Không luôn luôn. Kích thước tấm, cách cắt và phần thừa ảnh hưởng số tấm. Phép chia diện tích trực tiếp cần giả thiết phù hợp hoặc chỉ được hiểu là mức lý thuyết.
Có cần tính thể tích sơn không?
Chỉ khi đề cho độ dày lớp phủ hoặc dữ kiện quy đổi phù hợp. Khi đề cho m²/lon, có thể tính trực tiếp từ diện tích và độ phủ mà không dùng thể tích hình trụ của vỏ lon.
Tải phiếu luyện và chọn bài tiếp theo
Phiếu PDF là học liệu tự biên để in và luyện tập. Nội dung không phải đáp án chính thức của tuyển tập tham khảo.