Mục tiêu và kiến thức cần chuẩn bị
- Nhận diện trụ, nón, cầu, bán cầu trong một khối ghép.
- Dùng đúng bán kính và chiều cao vuông góc của hình nón.
- Vận dụng bảo toàn thể tích khi đúc lại, không nhầm với cách xếp vật.
Ôn diện tích hình tròn, lũy thừa bậc hai–ba và đơn vị cm³, dm³, m³. Đường kính phải chia hai để ra bán kính; số đo theo cm không được thay lẫn với số đo theo dm trong cùng công thức.
Biên soạn cho Lớp Toán Thầy Tiến · 28/10/2026. Các tình huống và số liệu luyện tập được tự biên.
Chọn công thức bằng cách nhận dạng khối
Khối trụ có thể tích πr²h; khối nón có thể tích πr²h/3; khối cầu bán kính R có thể tích 4πR³/3. Nửa khối cầu có thể tích 2πR³/3. Trong công thức nón, h là khoảng cách vuông góc từ đỉnh đến mặt phẳng đáy, không phải độ dài cạnh nghiêng hay đường sinh.
Với cùng diện tích đáy và cùng chiều cao, thể tích nón bằng một phần ba thể tích trụ. Đây là phép kiểm tra nhanh để bắt lỗi quên hệ số 1/3. Với hình cầu, bán kính được nâng lên bậc ba; nếu bán kính tăng gấp đôi thì thể tích tăng tám lần, không phải hai hay bốn lần.
Vẽ mặt cắt để thấy phần cần cộng và trừ
Một thân trụ nối nắp bán cầu cùng bán kính có thể được tách tại mặt phẳng tiếp giáp. Nếu hai phần không chồng thể tích, thể tích toàn khối bằng tổng hai thể tích. Mặt tròn tiếp giáp có diện tích nhưng không có bề dày, nên không tạo thêm một thể tích để cộng. Khi một hốc rỗng bị khoét khỏi khối đặc, phải lấy khối lớn trừ phần hốc.
Cần đọc chiều cao tổng thể. Nếu hình cao 13 cm gồm thân trụ và nắp bán cầu bán kính 3 cm, thân trụ chỉ cao 10 cm. Ngược lại, nếu đề nói riêng “chiều cao thân trụ 10 cm”, không tự trừ thêm 3. Viết tên mỗi đoạn cao trên mặt cắt sẽ tránh dùng cùng một số cho hai ý nghĩa khác nhau.
Dung tích khác thể tích vật liệu làm vỏ
Tính dung tích bồn bằng kích thước phía trong, còn tính lượng vật liệu vỏ dày cần thể tích khối ngoài trừ thể tích phần rỗng. Nếu đề chỉ cho một bán kính và yêu cầu bỏ qua bề dày, ta có thể dùng một mô hình lý tưởng. Không tự thêm bề dày hay trừ hao hụt khi đề chưa có dữ kiện.
Sau khi ra thể tích, đổi đơn vị bằng quan hệ 1 dm³ = 1 lít, 1 m³ = 1.000 lít và 1 cm³ = 1 ml. Nếu chia nước cho hộ dân, kết quả mỗi hộ là thể tích; nếu tìm số hộ được nhận đủ một mức cố định, kết quả là số nguyên cần làm tròn xuống.
Đúc lại dùng bảo toàn thể tích, xếp vật thì chưa đủ
Nếu nung chảy một khối rồi đúc thành các viên cầu và giả sử không hao hụt, tổng thể tích vật liệu trước và sau bằng nhau. Có thể chia thể tích ban đầu cho thể tích một viên để tìm số viên đầy đủ; phần lẻ là vật liệu thừa, không được làm tròn lên để tạo thêm một viên không đủ vật liệu.
Nếu chỉ đặt các viên cầu nguyên vẹn vào một hộp, tỉ số thể tích không tự chứng minh xếp được số viên ấy. Khoảng trống giữa các viên và kích thước hộp đều có tác dụng. Cần tách rõ hai tình huống “đúc lại” và “xếp vào”: cùng một phép chia có thể đúng ở tình huống đầu nhưng chỉ là giới hạn trên ở tình huống sau.
Giữ π đến cuối và kiểm tra cỡ lớn
Khi các thể tích đều có thừa số π, hãy giữ π trong phép cộng, trừ hoặc chia. Nhiều tỉ số sẽ rút gọn chính xác, giúp tránh sai do làm tròn. Chỉ thay π = 3,14 nếu đề yêu cầu giá trị ấy; nếu dùng phím π, nói rõ kết quả gần đúng và làm tròn theo câu hỏi.
Một lít là khối lập phương cạnh 10 cm, vì vậy thể tích vài trăm cm³ phải nhỏ hơn một lít. Nếu kết quả của một chiếc cốc nhỏ lại ra hàng nghìn lít, hãy kiểm tra đổi đơn vị. Khi hình vẽ không theo tỉ lệ, các số đo và mô tả mới là căn cứ, không dùng thước đo trực tiếp trên hình minh họa.
Bài mẫu 1: Thân trụ nối một nắp bán cầu
Một bình lý tưởng có phần thân trụ bán kính trong 3 cm, chiều cao thân 10 cm; phía trên nối một nửa khối cầu cùng bán kính. Tính dung tích theo π và gần đúng đến hai chữ số thập phân.
- Tách bình thành trụ và bán cầu, hai phần tiếp giáp nhưng không chồng thể tích. Chiều cao 10 cm là của riêng thân trụ.
- Thể tích trụ: π × 3² × 10 = 90π cm³. Thể tích bán cầu: (2/3)π × 3³ = 18π cm³.
- Tổng dung tích là 108π cm³, xấp xỉ 339,29 cm³ khi dùng phím π; cũng xấp xỉ 339,29 ml.
- Bán cầu làm tăng dung tích so với trụ, nên kết quả phải lớn hơn 90π cm³. Mặt tròn tiếp giáp không phải một khối cần cộng thêm.
Bài mẫu 2: Đúc nón thành các viên cầu
Một khối vật liệu hình nón có bán kính đáy 3 cm, chiều cao 4 cm được đúc lại thành các viên cầu bán kính 1,5 cm, không hao hụt. Đúc được tối đa bao nhiêu viên đầy đủ và thừa thể tích bao nhiêu?
- Thể tích nón là (1/3)π × 3² × 4 = 12π cm³. Không dùng đường sinh 5 cm thay chiều cao 4 cm.
- Mỗi viên cầu có thể tích (4/3)π × 1,5³ = 4,5π cm³.
- Tỉ số 12π/(4,5π) = 8/3, nên chỉ đúc được 2 viên đầy đủ. Không làm tròn 8/3 lên 3.
- Thể tích thừa là 12π − 2 × 4,5π = 3π cm³. Thử: 2 × 4,5π + 3π = 12π, bảo toàn toàn bộ vật liệu.
Những lỗi thường gặp và cách sửa
- Dùng đường kính làm bán kính. Với cầu, nhầm đường kính thành bán kính làm thể tích gấp tám lần. Luôn viết r = d/2 ở một dòng riêng.
- Dùng chiều cao toàn hình cho thân trụ. Chiều cao nắp bán cầu bằng bán kính. Chỉ trừ phần này nếu đề cho chiều cao toàn bộ, không trừ khi đề cho riêng thân.
- Lấy phép chia thể tích để kết luận số cầu xếp được. Chỉ kết luận trực tiếp trong bài đúc lại không hao hụt, hoặc khi đề đã xác định cách xếp phù hợp. Xếp vật rắn còn phụ thuộc hình học.
Khi đề thay đổi, cần kiểm tra điều gì?
Nếu đề hỏi diện tích cần sơn thay vì dung tích, những mặt tiếp giáp bên trong phải được loại khỏi phần bề mặt lộ ra. Khi ấy không thể lấy công thức thể tích rồi bỏ một số mũ để suy ra diện tích. Chuyên đề diện tích vật liệu tiếp theo sẽ chỉ cách liệt kê từng mặt trước khi tính.
Sáu bài tự luyện có lời giải
Hãy che lời giải, viết mô hình và điều kiện trước. Sau khi đối chiếu, chỉ ra dòng sai, sửa lại rồi thử dữ kiện ban đầu. Đáp số đúng cần đi cùng đơn vị và lời kết luận.
Bài 1
Khối nón có bán kính đáy 4 cm và chiều cao 9 cm. Tính thể tích theo π.
Xem lời giải và cách thử lại
V = (1/3)π × 4² × 9 = 48π cm³. Khối trụ cùng đáy và chiều cao có thể tích 144π cm³ nên nón bằng một phần ba, đúng mô hình.
Bài 2
Một khối cầu có đường kính 6 cm. Tính thể tích theo π.
Xem lời giải và cách thử lại
Bán kính là 3 cm. V = (4/3)π × 3³ = 36π cm³. Dùng đường kính 6 thay r sẽ cho kết quả gấp tám lần và không đúng.
Bài 3
Một khối gồm trụ bán kính 2 cm, chiều cao phần trụ 5 cm và hai đầu là hai bán cầu cùng bán kính. Tính thể tích theo π.
Xem lời giải và cách thử lại
Hai bán cầu ghép thành một cầu bán kính 2 cm. V = π × 2² × 5 + (4/3)π × 2³ = 20π + 32π/3 = 92π/3 cm³. Chiều cao phần trụ được giữ nguyên 5 cm.
Bài 4
Đúc một nón bán kính đáy 3 cm, cao 4 cm thành các cầu bán kính 1 cm, không hao hụt. Tính số viên.
Xem lời giải và cách thử lại
Nón có thể tích 12π cm³; một cầu có thể tích 4π/3 cm³. Số viên là 12π/(4π/3) = 9. Đây là đúc lại, không phải xếp chín viên cầu vào trong hình nón.
Bài 5
Trụ và nón có cùng bán kính đáy và cùng chiều cao. Thể tích trụ gấp mấy lần nón?
Xem lời giải và cách thử lại
Vtrụ = πr²h, Vnón = πr²h/3 với r, h dương. Tỉ số Vtrụ/Vnón = 3. Điều kiện cùng bán kính và cùng chiều cao là cần thiết cho kết luận này.
Bài 6
Bồn lý tưởng có phần trụ bán kính trong 1 m, dài 3 m và hai đầu bán cầu cùng bán kính. Tính dung tích lít và số hộ tối đa được cấp đủ 100 lít, không hao hụt.
Xem lời giải và cách thử lại
V = 3π + 4π/3 = 13π/3 m³, tương ứng 13000π/3 lít, xấp xỉ 13.613,6 lít. Chia cho 100 được khoảng 136,136 hộ nên cấp đủ tối đa 136 hộ. Không làm tròn lên 137 vì sẽ thiếu nước.
Tự kiểm tra xem em đã hiểu chưa
Em hãy tính lại bài bình ghép khi chiều cao toàn bộ là 10 cm thay vì chiều cao thân trụ là 10 cm. Thân trụ khi đó chỉ cao 7 cm; sự thay đổi nằm ở mô hình hình học, không nằm ở thao tác bấm máy.
Giải đáp khi tự học
Một bán cầu có tính cả mặt tròn đáy khi tính thể tích không?
Mặt tròn không có bề dày nên không tạo thêm thể tích. Với diện tích bề mặt thì khác: phải xem mặt tròn đó có lộ ra và có được tính hay không.
Có nên đổi mọi số đo sang mét không?
Không bắt buộc. Chọn một đơn vị thống nhất, tính xong rồi đổi nếu cần. Với cốc nhỏ, cm và cm³ thường dễ đọc hơn; với bồn lớn có thể dùng m và m³.
Đề yêu cầu làm tròn một chữ số nhưng kết quả dùng để chia tiếp thì sao?
Giữ giá trị chưa làm tròn trong các bước trung gian. Chỉ ghi số gần đúng ở kết quả cuối được yêu cầu, nhất là khi quyết định số lượng nguyên tối đa.
Tải phiếu luyện và chọn bài tiếp theo
Phiếu PDF là học liệu tự biên để in và luyện tập. Nội dung không phải đáp án chính thức của tuyển tập tham khảo.