Mục tiêu và kiến thức cần chuẩn bị
- Nhận ra hai góc vuông cùng nhìn một đoạn thẳng.
- Xác định đúng đường kính, tâm và bán kính của đường tròn phụ.
- Ghi rõ cung hoặc dây được chắn khi suy ra hai góc bằng nhau.
Cần biết góc nội tiếp chắn nửa đường tròn là góc vuông, góc nội tiếp cùng chắn một cung và tổng các góc của tam giác. Các điểm của tứ giác phải phân biệt, không tạo cấu hình suy biến.
Bài hiện tại dùng các góc vuông và góc chắn cung để xác định đường tròn phụ; cách trình bày một lập luận ngắn có thể ôn ở bài nền tảng.
Ôn cách ghi giả thiết và lý doChọn một đường kính chung cho hai góc vuông
Nếu ∠ADB = 90° và ∠AEB = 90° thì D, E cùng nằm trên đường tròn đường kính AB. Vì A, B là hai đầu đường kính, bốn điểm A, B, D, E thuộc cùng đường tròn. Điểm cần quan sát là cả hai góc đều có hai đầu mút A, B, không phải chỉ thấy bất kỳ hai góc vuông nào.
Tâm là trung điểm AB và bán kính bằng AB/2. Đường tròn này có thể khác đường tròn đã cho ban đầu. Hãy gọi tên hoặc đánh dấu riêng để không lấy nhầm tâm O của đường tròn gốc làm tâm đường tròn phụ.
Góc đối bù nhau: dùng đúng cặp đỉnh
Với tứ giác lồi ABCD, nếu ∠DAB + ∠BCD = 180° thì tứ giác nội tiếp. Hai góc phải ở hai đỉnh đối A và C. Hai góc kề có tổng 180° có thể chỉ phản ánh hai đường thẳng song song, không đủ để kết luận nội tiếp.
Chiều ngược lại cũng hữu ích: sau khi đã chứng minh ABCD nội tiếp, góc A bằng 180° trừ góc C. Khi ghi lời giải, cần phân biệt dòng nào là giả thiết dẫn tới nội tiếp, dòng nào là hệ quả được dùng sau kết luận đó. Không dùng hệ quả để tự chứng minh chính kết luận.
Từ nội tiếp đến các góc bằng nhau
Trên một đường tròn, hai góc nội tiếp cùng chắn một cung có số đo bằng nhau. Chẳng hạn trong hình bài mẫu 1, ∠DEB và ∠DAB cùng chắn cung DB không chứa hai đỉnh góc, nên bằng nhau. Việc ghi tên dây DB làm căn cứ cụ thể hơn câu “do nội tiếp”.
Nếu hai đỉnh góc ở hai phía của cùng một dây, hai góc thường bù nhau thay vì bằng nhau. Trước khi chép cặp góc từ hình, hãy xác định hai tia của từng góc và vị trí của các điểm. Có thể dùng tổng góc đối khi điều kiện cùng chắn một cung chưa đúng.
Một lời giải nội tiếp nên đủ ba phần
Phần đầu chỉ ra dữ kiện: chân đường cao, tiếp điểm hay góc đã biết. Phần giữa viết hai góc hoặc tổng góc đối. Phần cuối kết luận đường tròn, kèm tâm và bán kính nếu đề hỏi. Ba phần có thể viết ngắn nhưng phải đủ căn cứ.
Không suy ra một đường là tiếp tuyến chỉ từ việc nó đi qua một điểm của đường tròn. Sau nội tiếp, muốn kết luận tiếp tuyến vẫn cần chứng minh vuông góc với bán kính tại tiếp điểm hoặc một dấu hiệu đã được chứng minh phù hợp.
Bài mẫu 1: Hai chân đường cao cùng nhìn AB
Tam giác ABC nhọn. D là chân đường cao từ A trên BC, E là chân đường cao từ B trên AC. Chứng minh A, B, D, E cùng thuộc một đường tròn; xác định tâm và chứng minh ∠DEB = ∠DAB.
- AD ⟂ BC và B, D thuộc BC, nên ∠ADB = 90°.
- BE ⟂ AC và A, E thuộc AC, nên ∠AEB = 90°.
- D và E cùng nhìn đoạn AB dưới góc vuông nên nằm trên đường tròn đường kính AB. Suy ra A, B, D, E đồng viên.
- Gọi I là trung điểm AB. Đường tròn phụ có tâm I, bán kính IA = AB/2.
- Trong cấu hình tam giác nhọn, A và E ở cùng phía đối với dây DB. Hai góc ∠DEB, ∠DAB cùng chắn cung DB nên bằng nhau.
Bài mẫu 2: Đường tròn phụ từ hai tiếp tuyến
Từ P ngoài (O), kẻ hai tiếp tuyến PA, PB tại A, B. Chứng minh O, A, P, B cùng thuộc một đường tròn. Nếu ∠AOB = 120° thì tính ∠APB.
- Bán kính tới tiếp điểm vuông góc tiếp tuyến: OA ⟂ PA và OB ⟂ PB.
- Suy ra ∠OAP = ∠OBP = 90°. A và B nằm trên đường tròn đường kính OP.
- Bốn điểm O, A, P, B đồng viên trên đường tròn tâm K là trung điểm OP, bán kính OP/2.
- Trong tứ giác OAPB, O và P là hai đỉnh đối. Vì nội tiếp nên ∠AOB + ∠APB = 180°.
- Do ∠AOB = 120°, được ∠APB = 60°. Đó là góc giữa hai tia PA, PB.
Lỗi cần tránh và cách tự sửa
- Chọn sai đoạn làm đường kính. Hai góc ADB và AEB cùng vuông cho đường tròn đường kính AB. Tâm I phải là trung điểm AB, không phải giao điểm các đường cao hay tâm đường tròn khác có trong hình.
- Nhầm góc kề với góc đối. Nếu tứ giác ABCD nội tiếp có góc A = 65° và B = 85°, hãy ghép A với C để được C = 115°, ghép B với D để được D = 95°. Không lấy 180° − A để tính B.
- Suy luận vòng tròn. Không thể dùng ngay ∠DEB = ∠DAB để nói “do nội tiếp”, rồi lấy chính cặp góc ấy làm lý do chứng minh nội tiếp. Trong bài mẫu, trước hết dùng AD ⟂ BC và BE ⟂ AC để tạo hai góc vuông.
Bốn bài tự luyện có lời giải
Chỉ rõ đoạn nào dự định chọn làm đường kính hoặc cặp góc đối nào cần xét. Viết căn cứ từ giả thiết trước, rồi mới dùng hệ quả nội tiếp. Ở bài phản ví dụ hình bình hành, hãy tính tổng góc đối thay vì đoán theo hình.
Bài 1
Hình chữ nhật ABCD có AB = 4 cm, BC = 3 cm. Chứng minh bốn đỉnh đồng viên và tính bán kính.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- ∠ABC = ∠ADC = 90°, nên B, D thuộc đường tròn đường kính AC.
- Theo Pythagore, AC = √(4² + 3²) = 5 cm.
- Tâm là trung điểm AC, bán kính bằng 5/2 cm. Không lấy cạnh AB làm đường kính của cả hình chữ nhật.
Bài 2
Tam giác ABC vuông tại C, AB = 10 cm. I là trung điểm AB. Chứng minh IA = IB = IC và tính bán kính đường tròn qua A, B, C.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- ∠ACB = 90° nên C thuộc đường tròn đường kính AB.
- Tâm đường tròn là I, vì I là trung điểm đường kính AB.
- IA = IB = IC = AB/2 = 5 cm. Cần dùng tính chất tam giác vuông, không chỉ tính chất trung điểm.
Bài 3
Một hình bình hành ABCD có ∠DAB = 70°. Nó có nội tiếp được một đường tròn không? Giải thích; nêu điều kiện để một hình bình hành nội tiếp.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Trong hình bình hành, ∠BCD = ∠DAB = 70°. Tổng hai góc đối bằng 140°, không bằng 180° nên không nội tiếp.
- Nếu hình bình hành nội tiếp thì hai góc đối vừa bằng nhau vừa có tổng 180°, mỗi góc phải bằng 90°.
- Vì vậy hình bình hành nội tiếp phải là hình chữ nhật. Hình minh họa có góc A đúng 70°, không phải hình nội tiếp.
Bài 4
Tứ giác ABCD nội tiếp có góc A = 65°, góc B = 85°. Tính hai góc còn lại.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Hai góc đối A, C bù nhau nên C = 180° − 65° = 115°.
- Hai góc đối B, D bù nhau nên D = 180° − 85° = 95°.
- Kiểm tra tổng bốn góc: 65° + 85° + 115° + 95° = 360°. Không ghép A với B vì đó là hai góc kề.
Giải đáp khi tự học
Hình vẽ sai tỉ lệ có dùng được trong chứng minh không?
Lời giải phải dựa trên giả thiết và định lí. Tuy nhiên hình nên thỏa cấu hình để theo dõi đúng thứ tự điểm; không đo góc trên hình rồi coi là dữ kiện.
Tứ giác có một góc vuông đã đủ nội tiếp chưa?
Chưa. Cần thêm quan hệ thích hợp, ví dụ góc đối cũng vuông hoặc một dấu hiệu nội tiếp khác có căn cứ.
Chọn bài để học tiếp
Nếu cần chuyển sang tình huống mua bán, chuyển động, thống kê hoặc thể tích, xem bộ Toán thực tế đã biên soạn riêng.
Mở 13 chuyên đề Toán thực tếPhạm vi biên soạn và đối chiếu
Bài tự biên theo nhóm kỹ năng Bài 7 · Nội tiếp; đối chiếu các trang PDF 5, 7, 9, 11, 13, 17, 35, 39, 51, 58, 66, 99 của tuyển tập tham khảo thầy sử dụng (số trang tính từ bìa). “Bài 1, 2, 7” ở đây là vị trí câu trong đề, không phải số bài học của SGK.
Học liệu dùng ôn Toán lớp 9 theo nền tảng Kết nối tri thức với cuộc sống. Số liệu, câu hỏi luyện và hình trong bài được biên soạn lại; đây không phải bản sao SGK, đáp án chính thức hoặc lời giải toàn bộ các đề của tuyển tập.