Mục tiêu và kiến thức cần chuẩn bị
- Kiểm tra điều kiện trước khi quy đồng hoặc lấy căn.
- Giảm lũy thừa nhờ phương trình mà mỗi nghiệm thỏa.
- Phân biệt biểu thức đối xứng với biểu thức cần biết thứ tự nghiệm.
Cần nắm Δ và hai hệ thức Viète, hằng đẳng thức, phép quy đồng phân thức. Các căn trong bài là căn bậc hai số học, luôn không âm.
Cần nắm S, P trước; bài đang đọc thêm điều kiện mẫu, căn và cách gọi thứ tự nghiệm.
Ôn tổng và tích nghiệmQuy đồng chỉ sau khi kiểm tra mẫu
Với x₁/x₂ + x₂/x₁, cần x₁x₂ khác 0. Sau đó quy đồng thành (x₁² + x₂²)/(x₁x₂) = (S² − 2P)/P. Mẫu P không thể bị bỏ qua chỉ vì tử đã biến đổi được.
Với 1/(x₁ − 1) + 1/(x₂ − 1), tích hai mẫu bằng (x₁ − 1)(x₂ − 1) = P − S + 1. Nếu tích này khác 0 thì mỗi mẫu đều khác 0. Tổng hai phân thức bằng (S − 2)/(P − S + 1); kiểm tra điều kiện là một phần của lời giải.
Giảm bậc bằng chính phương trình
Nếu x₁, x₂ là nghiệm của x² − 4x + 2 = 0 thì mỗi nghiệm thỏa xᵢ² = 4xᵢ − 2. Nhờ đó xᵢ² − 2xᵢ = 2xᵢ − 2. Một biểu thức có vẻ bậc hai có thể trở thành biểu thức bậc nhất trước khi cộng hai nghiệm.
Chỉ được thay quan hệ này tại nghiệm của phương trình. Nó không phải đẳng thức đúng với mọi x. Khi viết, nên ghi “do xᵢ là nghiệm nên…” rồi mới giảm bậc; câu giải thích ngắn giúp người đọc biết phép thay có căn cứ.
Căn của nghiệm cần kiểm tra dấu
Biểu thức √x₁ + √x₂ chỉ có nghĩa trong số thực khi hai nghiệm không âm. Nếu hai nghiệm thực có P > 0 thì chúng cùng dấu; thêm S > 0 suy ra cả hai dương. Không chỉ nhìn S dương vì hai nghiệm trái dấu vẫn có thể có tổng dương.
Khi điều kiện đã đủ, (√x₁ + √x₂)² = S + 2√P. Tổng hai căn không âm nên bằng √(S + 2√P). Không viết √x₁ + √x₂ = √S, vì bình phương tổng còn hạng tử chéo.
Thứ tự nghiệm và tham số
Biểu thức 2x₁ + x₂ bằng [3S + (x₁ − x₂)]/2. Viète cho bình phương hiệu S² − 4P, nhưng muốn lấy dấu của hiệu cần biết x₁ < x₂ hay x₁ > x₂. Nếu đề không có điều kiện thứ tự thì không nên tự chọn một cách gọi rồi khẳng định một đáp số duy nhất.
Với tham số m, kiểm tra Δ và điều kiện dấu bằng bất đẳng thức trước. Hai nghiệm thực dương tương đương S > 0, P > 0 khi đã có hai nghiệm thực. Nếu cần hai nghiệm phân biệt thì dùng Δ > 0, không chỉ Δ ≥ 0.
Bài mẫu 1: Tổng hai tỉ số của nghiệm
Cho 2x² − 7x + 3 = 0. Không giải phương trình, tính T = x₁/x₂ + x₂/x₁.
- Δ = 49 − 24 = 25 > 0 nên có hai nghiệm thực phân biệt.
- S = 7/2, P = 3/2. Vì P khác 0, cả hai mẫu đều khác 0.
- T = (x₁² + x₂²)/(x₁x₂) = (S² − 2P)/P.
- T = (49/4 − 3)/(3/2) = (37/4) × (2/3) = 37/6.
- Kết quả giữ nguyên khi đổi tên hai nghiệm, đúng với tính đối xứng của T.
Bài mẫu 2: Tổng căn của hai nghiệm dương
Cho x² − 6x + 4 = 0. Không giải phương trình, tính K = √x₁ + √x₂.
- Δ = 36 − 16 = 20 > 0 nên hai nghiệm thực phân biệt.
- S = 6 > 0 và P = 4 > 0. Hai nghiệm cùng dấu và có tổng dương nên đều dương.
- Do đó các căn xác định, và K không âm.
- K² = x₁ + x₂ + 2√(x₁x₂) = 6 + 2√4 = 10.
- Suy ra K = √10; không chọn −√10 vì tổng hai căn số học không âm.
Lỗi cần tránh và cách tự sửa
- Quy đồng trước khi kiểm tra mẫu. Tổng 1/(x₁ − 1) + 1/(x₂ − 1) chỉ xác định khi cả hai mẫu khác 0. Với x² − 5x + 5 = 0, tính tích mẫu P − S + 1 = 1 trước rồi mới kết luận U = 3.
- Tự gán dấu cho hiệu nghiệm. Bình phương hiệu bằng 20 chưa cho biết hiệu bằng 2√5 hay −2√5. Trong bài x₁ < x₂, phải chọn x₁ − x₂ = −2√5; dấu này quyết định W = 9 − √5.
- Bỏ điều kiện trước khi lấy căn. Trong bài K = √x₁ + √x₂, cần có hai nghiệm không âm. Với S = 6, P = 4 và Δ > 0, ta suy ra hai nghiệm dương rồi mới bình phương K để được K = √10.
Bốn bài tự luyện có lời giải
Trước khi biến đổi, ghi điều kiện của từng mẫu hoặc căn. Ở câu có thứ tự nghiệm, giữ điều kiện x₁ < x₂ trong lúc chọn dấu của hiệu. Với câu tham số, kết hợp điều kiện số nghiệm và dấu của cả hai nghiệm trước khi kết luận.
Bài 1
Cho x² − 5x + 5 = 0. Tính U = 1/(x₁ − 1) + 1/(x₂ − 1).
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Δ = 25 − 20 = 5 > 0; S = 5, P = 5.
- Tích hai mẫu là P − S + 1 = 1 khác 0, nên U xác định.
- U = (S − 2)/(P − S + 1) = 3. Không cần giải riêng từng nghiệm.
Bài 2
Với x² − 4x + 2 = 0, tính V = (x₁² − 2x₁) + (x₂² − 2x₂).
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Δ = 16 − 8 = 8 > 0; S = 4.
- Mỗi nghiệm thỏa xᵢ² = 4xᵢ − 2 nên xᵢ² − 2xᵢ = 2xᵢ − 2.
- V = 2(x₁ + x₂) − 4 = 2 × 4 − 4 = 4.
Bài 3
Hai nghiệm của x² − 6x + 4 = 0 được gọi sao cho x₁ < x₂. Không giải phương trình, tính W = 2x₁ + x₂.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Δ = 20 > 0; S = 6, P = 4.
- (x₁ − x₂)² = S² − 4P = 20. Do x₁ < x₂ nên x₁ − x₂ = −2√5.
- W = [3S + (x₁ − x₂)]/2 = (18 − 2√5)/2 = 9 − √5. Nếu đổi thứ tự nghiệm thì giá trị sẽ khác.
Bài 4
Tìm m để x² − 2mx + m − 1 = 0 có hai nghiệm phân biệt đều dương.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Δ = 4(m² − m + 1) = 4[(m − 1/2)² + 3/4] > 0 với mọi m thực.
- S = 2m, P = m − 1. Hai nghiệm dương cần và đủ S > 0, P > 0 sau khi biết có hai nghiệm thực.
- Các điều kiện cho m > 0 và m > 1, kết hợp được m > 1. Tại m = 1 có một nghiệm 0 nên không thỏa.
Giải đáp khi tự học
Nếu mẫu P − S + 1 bằng 0 thì có rút gọn tiếp được không?
Biểu thức ban đầu có ít nhất một mẫu bằng 0 nên không xác định. Một phép biến đổi hình thức không thể làm biểu thức ban đầu trở nên hợp lệ.
Không giải phương trình có được dùng bình phương hiệu không?
Có. Bình phương hiệu suy ra từ S, P bằng hằng đẳng thức. Khi cần dấu của hiệu, phải dùng điều kiện thứ tự nghiệm đã cho.
Chọn bài để học tiếp
Nếu cần chuyển sang tình huống mua bán, chuyển động, thống kê hoặc thể tích, xem bộ Toán thực tế đã biên soạn riêng.
Mở 13 chuyên đề Toán thực tếPhạm vi biên soạn và đối chiếu
Bài tự biên theo nhóm kỹ năng Bài 2 · Vận dụng; đối chiếu các trang PDF 6, 10, 28, 55, 80, 98 của tuyển tập tham khảo thầy sử dụng (số trang tính từ bìa). “Bài 1, 2, 7” ở đây là vị trí câu trong đề, không phải số bài học của SGK.
Học liệu dùng ôn Toán lớp 9 theo nền tảng Kết nối tri thức với cuộc sống. Số liệu, câu hỏi luyện và hình trong bài được biên soạn lại; đây không phải bản sao SGK, đáp án chính thức hoặc lời giải toàn bộ các đề của tuyển tập.