Đến nội dung chính
LỚP TOÁN THẦY TIẾN

Chuyên đề Toán 9 vào 10 / Bài 2 · Viète

HỌC HIỂU · TỰ GIẢI · THỬ LẠI

Viète lớp 9: tổng, tích và biểu thức đối xứng của nghiệm

Yêu cầu “không giải phương trình” hướng học sinh tới cấu trúc của biểu thức nghiệm. Thay vì tìm riêng từng nghiệm rồi thế những căn dài, ta kiểm tra số nghiệm, ghi tổng S và tích P rồi biến đổi biểu thức cần tính. Bài này tập trung các biểu thức đối xứng: đổi tên hai nghiệm không làm thay đổi giá trị. Phân thức, căn và biểu thức phụ thuộc thứ tự nghiệm được học ở bài tiếp theo.

Học liệu tự biên · Cập nhật 2026-10-28 · 2 bài mẫu và 4 bài tự luyện.

Mục tiêu và kiến thức cần chuẩn bị

  • Kiểm tra điều kiện có hai nghiệm thực trước khi dùng Viète.
  • Ghi đúng S = −b/a và P = c/a.
  • Biến đổi biểu thức về S, P trước khi thay số.

Cần biết hằng đẳng thức bình phương, lập phương và phép tính phân số. Với ax² + bx + c = 0 phải có a khác 0; Δ = b² − 4ac.

Nếu còn nhầm a, b, c hoặc biệt thức, ôn lại bài nền tảng; ở đây mục tiêu là tính biểu thức mà không tìm riêng từng nghiệm.

Ôn nhận dạng phương trình bậc hai

Biệt thức và Viète làm hai việc khác nhau

Δ > 0 chứng minh phương trình bậc hai có hai nghiệm thực phân biệt. Khi đã có hai nghiệm x₁, x₂, Viète cho S = x₁ + x₂ = −b/a và P = x₁x₂ = c/a. Nếu Δ < 0 thì không có hai nghiệm thực để dùng theo bối cảnh bài học này.

Với Δ = 0 có một nghiệm kép, các hệ thức tổng và tích vẫn đúng khi đếm nghiệm hai lần, nhưng không đáp ứng yêu cầu “hai nghiệm phân biệt”. Vì vậy phải đọc đúng câu a trước khi làm câu biểu thức. Không dùng một tổng S hợp lý để thay cho bước chứng minh có nghiệm.

Tổng bình phương và bình phương của tổng

Khai triển S² = (x₁ + x₂)² = x₁² + 2x₁x₂ + x₂². Do đó x₁² + x₂² = S² − 2P. Hai biểu thức S² và tổng bình phương khác nhau đúng ở hạng tử 2P; quên hạng tử này là lỗi phổ biến.

Tương tự, (x₁ − x₂)² = S² − 4P. Đây là bình phương hiệu nên không phụ thuộc cách gọi nghiệm. Còn x₁ − x₂ chưa bình phương thì đổi dấu khi đổi tên hai nghiệm; muốn xác định dấu cần thêm thứ tự hoặc điều kiện khác.

Tổng lập phương và tích các biểu thức

Từ S³ = x₁³ + x₂³ + 3x₁x₂(x₁ + x₂), suy ra x₁³ + x₂³ = S³ − 3PS. Hãy viết công thức bằng chữ S, P trước để không nhầm dấu khi P âm.

Nếu gặp x₁²x₂ + x₁x₂², đặt nhân tử chung x₁x₂ được PS. Nếu gặp (x₁ + k)(x₂ + k), khai triển thành P + kS + k². Mục đích không phải nhớ thật nhiều công thức, mà nhận ra tổng và tích nằm sẵn trong biểu thức.

Trình bày ngắn nhưng đủ căn cứ

Một lời giải rõ nên có ba dòng chính: biệt thức và kết luận số nghiệm; các hệ thức Viète; biến đổi biểu thức rồi thay số. Không cần viết công thức nghiệm có căn nếu đề yêu cầu không giải phương trình.

Có thể thử lại bằng máy tính ở bước tự học, nhưng không lấy giá trị nghiệm gần đúng làm lời giải chính. Với các biểu thức chứa phép trừ lớn, làm tròn nghiệm sớm còn có thể tạo sai số. Kết quả phân số chính xác thường dễ kiểm tra hơn một số thập phân dài.

Bài mẫu 1: Tổng bình phương không cần tìm từng nghiệm

Cho x² − 5x + 3 = 0 có hai nghiệm x₁, x₂. Chứng minh hai nghiệm phân biệt và tính Q = x₁² + x₂², không giải phương trình.

  1. Δ = (−5)² − 4 × 1 × 3 = 13 > 0, nên có hai nghiệm thực phân biệt.
  2. Viète cho S = 5, P = 3. Dấu của S lấy đối của hệ số −5.
  3. Q = (x₁ + x₂)² − 2x₁x₂ = S² − 2P.
  4. Thay số: Q = 25 − 6 = 19.
  5. Không có bước nào cần xác định riêng x₁, x₂; đổi tên hai nghiệm cũng không đổi Q.
Về mục lục bài học

Bài mẫu 2: Bình phương hiệu và tổng lập phương

Cho 2x² − 3x − 2 = 0. Không giải phương trình, tính D = (x₁ − x₂)² và C = x₁³ + x₂³.

  1. Δ = (−3)² − 4 × 2 × (−2) = 25 > 0, có hai nghiệm phân biệt.
  2. S = 3/2, P = −1. Mọi hệ số đều phải chia cho a = 2.
  3. D = S² − 4P = 9/4 + 4 = 25/4.
  4. C = S³ − 3PS = 27/8 + 9/2 = 63/8.
  5. D không âm đúng với dạng bình phương. Khi P âm, −3PS có thể dương; giữ dấu ngoặc lúc thay số.
Về mục lục bài học

Lỗi cần tránh và cách tự sửa

  • Lẫn S² với tổng bình phương. Trong bài x² − 5x + 3 = 0, S² = 25 nhưng x₁² + x₂² = 25 − 2 × 3 = 19. Trước khi thay số, hãy viết hạng tử chéo 2x₁x₂ để thấy phần phải trừ.
  • Giữ sai dấu khi P âm. Với 2x² − 3x − 2 = 0, P = −1. Khi tính S² − 4P, viết 9/4 − 4(−1) = 25/4; bỏ ngoặc dễ làm biến phép cộng thành phép trừ.
  • Quên hệ số đứng trước x². Phương trình 3x² + 2x − 2 = 0 cho S = −2/3, P = −2/3, không phải −2 và −2. Kiểm tra a trước cả hai phép chia rồi mới dùng công thức tổng lập phương.

Bốn bài tự luyện có lời giải

Với mỗi phương trình, tự tính biệt thức, tổng S và tích P trước khi xử lý biểu thức. Hãy viết phép biến đổi bằng S, P rồi mới thay số; không dùng nghiệm gần đúng để thay cho yêu cầu không giải phương trình.

Bài 1

Với x² − 6x + 4 = 0, không giải phương trình, tính x₁² + x₂².

Xem lời giải và cách tự kiểm tra
  1. Δ = 36 − 16 = 20 > 0; S = 6, P = 4.
  2. Tổng bình phương = S² − 2P = 36 − 8 = 28.
  3. Không được ghi 36 vì đó là bình phương của tổng, còn thiếu trừ 2P.

Bài 2

Cho 3x² + 2x − 2 = 0. Tính x₁³ + x₂³ bằng Viète.

Xem lời giải và cách tự kiểm tra
  1. Δ = 4 + 24 = 28 > 0; S = −2/3, P = −2/3.
  2. Tổng lập phương = S³ − 3PS.
  3. Giá trị là −8/27 − 4/3 = −44/27; tích PS dương nên hạng tử bị trừ là dương.

Bài 3

Cho x² − 4x − 1 = 0. Tính (x₁ − x₂)².

Xem lời giải và cách tự kiểm tra
  1. Δ = 16 + 4 = 20 > 0; S = 4, P = −1.
  2. (x₁ − x₂)² = S² − 4P = 16 + 4 = 20.
  3. Đây là bình phương hiệu. Nếu hỏi hiệu chưa bình phương thì cần xét thêm thứ tự nghiệm.

Bài 4

Cho x² − 3x + 1 = 0. Tính 1/x₁ + 1/x₂.

Xem lời giải và cách tự kiểm tra
  1. Δ = 9 − 4 = 5 > 0; S = 3, P = 1.
  2. Vì P khác 0 nên cả hai nghiệm khác 0, các phân thức xác định.
  3. Quy đồng: 1/x₁ + 1/x₂ = (x₁ + x₂)/(x₁x₂) = S/P = 3.
Về mục lục bài học

Giải đáp khi tự học

Viète có dùng được khi hai nghiệm trái dấu không?

Có, miễn đang có hai nghiệm thực. Khi P âm, hai nghiệm trái dấu; giữ dấu của P trong các phép biến đổi.

Làm sao nhận ra biểu thức đối xứng?

Đổi x₁ và x₂ cho nhau. Nếu biểu thức giữ nguyên, có thể tìm cách đưa về S, P; nếu thay đổi, phải kiểm tra thêm điều kiện thứ tự.

Chọn bài để học tiếp

Nếu cần chuyển sang tình huống mua bán, chuyển động, thống kê hoặc thể tích, xem bộ Toán thực tế đã biên soạn riêng.

Mở 13 chuyên đề Toán thực tế

Phạm vi biên soạn và đối chiếu

Bài tự biên theo nhóm kỹ năng Bài 2 · Viète; đối chiếu các trang PDF 4, 10, 18, 28, 55, 80, 98 của tuyển tập tham khảo thầy sử dụng (số trang tính từ bìa). “Bài 1, 2, 7” ở đây là vị trí câu trong đề, không phải số bài học của SGK.

Học liệu dùng ôn Toán lớp 9 theo nền tảng Kết nối tri thức với cuộc sống. Số liệu, câu hỏi luyện và hình trong bài được biên soạn lại; đây không phải bản sao SGK, đáp án chính thức hoặc lời giải toàn bộ các đề của tuyển tập.