Mục tiêu và kiến thức cần chuẩn bị
- Phân biệt x là hoành độ, y là tung độ.
- Giải đồng thời công thức parabol và điều kiện bổ sung.
- Thử đủ hai quan hệ, không loại nghiệm trước khi giải.
Cần biết vẽ y = ax², giải phương trình tích và phương trình bậc hai đơn giản. Khi đọc M(x; y), số đầu là x, số sau là y.
Bài hiện tại tập trung đổi điều kiện bằng lời thành phương trình và tìm giao điểm; cách dựng đường cong được học ở bài này.
Ôn cách vẽ parabol trướcĐổi câu chữ thành quan hệ giữa x và y
“Tung độ gấp hai lần hoành độ” nghĩa là y = 2x. “Hoành độ gấp hai lần tung độ” lại là x = 2y. Hai câu dùng cùng các từ nhưng mô tả hai đường thẳng khác nhau. Hãy ghi x, y bên cạnh hai từ trước khi lập phương trình.
Nếu tung độ lớn hơn hoành độ 4 đơn vị thì y = x + 4. Nếu tung độ bằng 8 thì y = 8. Không được thay ngay x bằng 8 vì dữ kiện đang nói về tung độ. Việc viết đủ quan hệ giúp tránh chuyển một câu tìm tọa độ thành một phép tính đơn lẻ.
Thay để tìm hoành độ, rồi tính lại tung độ
Với y = x²/2 và y = 2x, đặt x²/2 = 2x. Nhân hai vế với 2, chuyển vế rồi phân tích x(x − 4) = 0. Tìm x trước vì cả hai biểu thức đều đang cho cùng một y.
Sau mỗi nghiệm x, tính y bằng một trong hai công thức và thử lại bằng công thức còn lại. Không lấy y của nghiệm này ghép với x của nghiệm kia. Nên viết từng cặp trên một dòng để giữ rõ mối liên hệ giữa hai tọa độ.
Điểm khác O và trường hợp không có giao điểm
Nếu đề yêu cầu khác gốc tọa độ, cặp (0; 0) bị loại ở bước kết luận. Vẫn cần tìm nó khi giải phương trình. Chia cả hai vế cho x ngay từ đầu có thể làm mất nghiệm x = 0 trước khi em biết nó có được phép giữ hay không.
Có những điều kiện cho hai điểm, một điểm hoặc không có điểm. Với y = −x²/2, tung độ luôn không dương, nên điều kiện y = 3 không thể xảy ra. Nhận xét dấu có thể kiểm tra kết quả đại số x² = −6 ngay mà không cần cố lấy căn.
Dùng hình để đối chiếu, không dùng hình thay lời giải
Một điểm thuộc cả parabol và đường thẳng là giao điểm của hai đồ thị. Hai điểm nhìn như trùng nhau trên màn hình vẫn có thể cần kiểm tra chính xác bằng phương trình, nhất là khi tọa độ là phân số hoặc căn thức.
Ở hình trong bài, nhãn M, N chỉ để nhận biết vị trí; cặp tọa độ đầy đủ được ghi trong lời giải để không chen chữ dài vào hình điện thoại. Khi tự vẽ, vẫn cần ghi mốc số trên trục và cho đường thẳng đi qua hai điểm xác định.
Bài mẫu 1: Tung độ gấp hai lần hoành độ, khác O
Tìm M khác O thuộc y = x²/2 có tung độ gấp hai lần hoành độ.
- M thuộc parabol nên y = x²/2. Điều kiện thêm cho y = 2x.
- Đặt x²/2 = 2x, được x² − 4x = 0 hay x(x − 4) = 0.
- Có x = 0 hoặc x = 4. Tương ứng y = 0 hoặc y = 8.
- Loại O(0; 0) vì đề yêu cầu khác O; còn M(4; 8).
- Thử 4²/2 = 8 và 2 × 4 = 8. M thỏa cả hai quan hệ.
Bài mẫu 2: Hai giao điểm với y = x + 4
Tìm các điểm chung của parabol y = x²/2 và đường thẳng y = x + 4.
- Hoành độ giao điểm thỏa x²/2 = x + 4.
- Nhân 2, chuyển vế: x² − 2x − 8 = 0, hay (x − 4)(x + 2) = 0.
- Với x = 4 có y = 8; với x = −2 có y = 2.
- Hai giao điểm là M(4; 8), N(−2; 2). Không có yêu cầu loại điểm nào.
- Thử N: (−2)²/2 = 2 và −2 + 4 = 2. Thử M tương tự được 8.
Lỗi cần tránh và cách tự sửa
- Đảo điều kiện tọa độ. Câu “hoành độ gấp đôi tung độ” cho x = 2y. Nếu viết y = 2x, em đang giải một đường thẳng khác. Với y = −x², cặp cần giữ sau khi loại O là (−1/2; −1/4).
- Chia cho x làm mất một nghiệm. Ở x²/2 = 2x, chia ngay cho x chỉ còn x = 4 và bỏ qua trường hợp x = 0. Cách giữ đủ nghiệm là viết x(x − 4) = 0, sau đó mới áp dụng yêu cầu khác O.
- Ghép tọa độ từ hai nghiệm. Trong bài y = x²/2 và y = x + 4, hai cặp đúng là (4; 8), (−2; 2). Cặp (4; 2) ghép từ hai dòng khác nhau không thỏa parabol; hãy thử cả hai công thức cho từng cặp.
Bốn bài tự luyện có lời giải
Ghi riêng công thức parabol và quan hệ được mô tả bằng lời. Tìm đủ các cặp tọa độ rồi mới xét yêu cầu khác O. Sau khi mở lời giải, thử từng điểm trong cả hai quan hệ và xem vị trí tương ứng trên hình.
Bài 1
Tìm các điểm thuộc y = x²/2 có tung độ bằng 8.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Đặt x²/2 = 8 nên x² = 16.
- Có x = ±4, cùng tung độ 8.
- Hai điểm là (−4; 8), (4; 8); đường thẳng y = 8 cắt parabol tại hai điểm đối xứng.
Bài 2
Tìm điểm khác O thuộc y = −x² có hoành độ gấp đôi tung độ.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Điều kiện là x = 2y, tức y = x/2, không phải y = 2x.
- Thay y = −x² vào x = 2y: x = −2x², suy ra x(2x + 1) = 0.
- x = 0 cho O và bị loại. x = −1/2 cho y = −1/4. Điểm cần tìm là (−1/2; −1/4); thử 2 × (−1/4) = −1/2.
Bài 3
Tìm giao điểm của y = x² và y = x + 2.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Giải x² = x + 2, tức (x − 2)(x + 1) = 0.
- x = 2 cho y = 4; x = −1 cho y = 1.
- Hai giao điểm (2; 4), (−1; 1) thỏa cả hai công thức; không đổi chỗ x và y khi kết luận.
Bài 4
Có điểm nào thuộc y = −x²/2 có tung độ bằng 3 không?
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Cần −x²/2 = 3, tức x² = −6.
- Bình phương một số thực không âm nên phương trình vô nghiệm thực.
- Không có điểm cần tìm. Đường thẳng y = 3 nằm phía trên Ox, còn parabol nằm dưới Ox khi x khác 0 và đi qua O khi x = 0.
Giải đáp khi tự học
Đồ thị cho thấy hai điểm nhưng phương trình chỉ có một nghiệm thì sao?
Kiểm tra lại phương trình và hình. Một nghiệm kép cho một giao điểm; hình vẽ sơ bộ không quyết định được số nghiệm chính xác.
Có được ghi tọa độ gần đúng không?
Nên giữ phân số hoặc căn thức chính xác nếu đề không yêu cầu làm tròn. Số gần đúng có thể làm phép thế không còn đúng tuyệt đối.
Chọn bài để học tiếp
Nếu cần chuyển sang tình huống mua bán, chuyển động, thống kê hoặc thể tích, xem bộ Toán thực tế đã biên soạn riêng.
Mở 13 chuyên đề Toán thực tếPhạm vi biên soạn và đối chiếu
Bài tự biên theo nhóm kỹ năng Bài 1 · Tọa độ; đối chiếu các trang PDF 4, 6, 10, 18, 55, 80, 98 của tuyển tập tham khảo thầy sử dụng (số trang tính từ bìa). “Bài 1, 2, 7” ở đây là vị trí câu trong đề, không phải số bài học của SGK.
Học liệu dùng ôn Toán lớp 9 theo nền tảng Kết nối tri thức với cuộc sống. Số liệu, câu hỏi luyện và hình trong bài được biên soạn lại; đây không phải bản sao SGK, đáp án chính thức hoặc lời giải toàn bộ các đề của tuyển tập.