Mục tiêu và kiến thức cần chuẩn bị
- Lập bảng giá trị có các cặp hoành độ đối nhau.
- Vẽ đúng chiều mở, đỉnh O và trục đối xứng Oy.
- Kiểm tra một điểm bằng phép thế và bằng vị trí trên hình.
Cần biết bình phương số âm, tính với phân số và đọc tọa độ (x; y). Trong bài, a khác 0; nếu a = 0 thì y = 0 không phải parabol đang xét.
Bài nền tảng giúp đọc cặp (x; y) và chia trục; bài hiện tại dành riêng cho đường cong y = ax².
Ôn cách đọc trục tọa độNhìn hệ số trước khi lập bảng
Hàm số có dạng y = ax², trong đó a là một số cố định khác 0. Vì x² không âm nên khi a > 0, mọi giá trị y đều không âm; đồ thị mở lên. Khi a < 0, mọi y đều không dương; đồ thị mở xuống. Nếu em vẽ y = −x² nằm phía trên trục Ox thì sai ngay từ dấu, chưa cần kiểm tra từng điểm.
Tại x = 0 luôn có y = 0 nên đồ thị đi qua O(0; 0). Hai số x và −x có cùng bình phương, vì vậy hai điểm tương ứng đối xứng qua Oy. Đồ thị có đỉnh O và trục đối xứng Oy. Cặp điểm đối xứng giúp phát hiện một bên vẽ lệch mà bảng tính vẫn đúng.
Chọn hoành độ để bảng dễ kiểm tra
Thường chọn 0 và hai cặp số đối nhau, chẳng hạn −2, −1, 0, 1, 2. Với hệ số 1/2, có thể dùng −4, −2, 0, 2, 4 để các tung độ đều nguyên. Đây là cách chọn thuận tiện, không phải quy định mọi parabol đều phải dùng đúng năm giá trị ấy.
Tính y cho từng x rồi kiểm tra hai cột đối xứng. Chẳng hạn (−2)² = 4, không phải −4; với a = 1/2, tung độ tương ứng là 2. Nếu hai cột x = −2 và x = 2 cho hai y khác nhau thì cần tính lại trước khi đặt điểm lên trục.
Tỉ lệ trục và cách nối đường cong
Ghi tên trục Ox, Oy, gốc O và các mốc số đủ rõ. Trên cùng một trục, khoảng cách giữa các giá trị phải theo cùng tỉ lệ. Hai trục có thể chọn tỉ lệ khác nhau nếu được ghi rõ, nhưng không được thay tỉ lệ tùy ý giữa các đoạn của một trục để ép hình vừa trang.
Sau khi đặt các điểm, vẽ một đường cong trơn đi qua chúng, đối xứng qua Oy. Không dùng thước nối từng cặp điểm thành các đoạn thẳng. Gần đỉnh, đường cong không có góc nhọn. Hình trong bài sử dụng đường cong tính từ công thức, còn trên giấy em có thể thêm điểm để vẽ tự nhiên hơn.
Tự kiểm tra trước khi chuyển sang tìm tọa độ
Chọn một điểm đã vẽ, đọc lại hoành độ rồi tính y theo công thức. Việc một chấm trông gần đường cong chưa chứng minh nó thuộc đồ thị. Điểm A(−2; 1) thuộc y = x²/4 vì (−2)²/4 = 1; điểm B(2; −1) không thuộc vì 2²/4 = 1 khác −1.
Cuối cùng kiểm tra ba ý: đỉnh có ở O không, hai nhánh có đối xứng không, chiều mở có đúng dấu a không. Bảng giá trị và hình vẽ là hai phần hỗ trợ nhau; không bỏ bảng rồi đoán hình, cũng không dừng ở bảng mà chưa biểu diễn các điểm.
Bài mẫu 1: Parabol mở lên với hệ số phân số
Vẽ đồ thị y = x²/2. Lập bảng tại x = −4, −2, 0, 2, 4.
| x | −4 | −2 | 0 | 2 | 4 |
|---|---|---|---|---|---|
| y | 8 | 2 | 0 | 2 | 8 |
- Hệ số a = 1/2 > 0 nên parabol mở lên, có đỉnh O và trục đối xứng Oy.
- Bình phương từng x rồi chia 2: các y lần lượt là 8, 2, 0, 2, 8.
- Đặt các điểm (−4; 8), (−2; 2), O, (2; 2), (4; 8) lên hệ trục có ghi mốc số.
- Vẽ đường cong trơn qua năm điểm; hai nhánh là hai hình đối xứng qua Oy.
- Thử riêng x = −2: y = 4/2 = 2. Điểm bên trái có cùng độ cao với (2; 2), khớp bảng.
Bài mẫu 2: Parabol mở xuống
Vẽ đồ thị y = −x² với x = −2, −1, 0, 1, 2.
| x | −2 | −1 | 0 | 1 | 2 |
|---|---|---|---|---|---|
| y | −4 | −1 | 0 | −1 | −4 |
- a = −1 < 0 nên parabol mở xuống. Mọi điểm trừ O nằm dưới trục Ox.
- Tính bình phương trước rồi đặt dấu trừ: các y là −4, −1, 0, −1, −4.
- Đặt năm điểm (−2; −4), (−1; −1), O, (1; −1), (2; −4).
- Nối bằng đường cong trơn đối xứng qua Oy. Không biến dấu trừ của công thức thành dấu trừ của hoành độ.
- Thử x = −1: −(−1)² = −1. Nếu viết (−x)² thì em đã thay sang một công thức khác.
Lỗi cần tránh và cách tự sửa
- Bình phương nhầm dấu. Ở y = −x², thay x = −2 mà viết y = (−2)² = 4 là đã bỏ mất dấu trừ ngoài bình phương. Dòng đúng là y = −(−2)² = −4; từ đó điểm phải nằm dưới Ox.
- Dùng các điểm đúng nhưng nối sai. Với y = x²/2, các điểm (−2; 2), O, (2; 2) không phải ba đỉnh để nối thành chữ V. Hãy thêm cặp (−4; 8), (4; 8), rồi vẽ đường cong trơn giữ đối xứng Oy.
- Đổi tỉ lệ để hình vừa giấy. Nếu khoảng từ y = 0 đến 2 dài bằng khoảng từ 2 đến 8 mà không ghi cách chia đặc biệt, đồ thị đã sai tỉ lệ. Chọn mốc đều từ đầu; dùng giấy hoặc khung rộng hơn khi cần.
Bốn bài tự luyện có lời giải
Tự lập bảng giá trị, ghi chiều mở và đỉnh trước khi vẽ mỗi parabol. Khi đối chiếu, kiểm tra ít nhất một cặp điểm đối xứng và một phép thế tọa độ. Hình đáp án nằm sau nút mở lời giải; em nên hoàn thành hình trên giấy trước.
Bài 1
Lập bảng và vẽ y = 2x² tại x = −2, −1, 0, 1, 2.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Tính được các y: 8, 2, 0, 2, 8.
- Đồ thị mở lên, đỉnh O, đối xứng qua Oy. Đặt năm điểm rồi vẽ đường cong trơn như hình đáp án.
- Kiểm tra x = −1 và x = 1 đều cho y = 2. Cùng một trục phải giữ tỉ lệ đều.
Bài 2
Vẽ y = −x²/2 tại x = −4, −2, 0, 2, 4.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Tung độ lần lượt: −8, −2, 0, −2, −8.
- Vì a < 0, hai nhánh nằm dưới Ox và gặp tại O.
- Hai điểm có hoành độ ±4 đều có tung độ −8; đối chiếu cặp này để kiểm tra độ mở và dấu.
Bài 3
Parabol y = ax² đi qua A(2; 6). Tìm a rồi lập bảng và vẽ tại x = −2, −1, 0, 1, 2.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Thay A vào công thức: 6 = a × 2² = 4a, suy ra a = 3/2.
- Với y = 3x²/2, các tung độ là 6, 3/2, 0, 3/2, 6.
- Đặt điểm và vẽ parabol mở lên. Kiểm tra A(2; 6) nằm trên đường cong, điểm (−2; 6) đối xứng với A.
Bài 4
Vẽ y = x²/4. Các điểm A(−2; 1), B(2; −1), C(0; 0) có thuộc đồ thị không?
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Có thể lập bảng x = −4, −2, 0, 2, 4; các y là 4, 1, 0, 1, 4.
- A thuộc vì (−2)²/4 = 1; C thuộc vì 0²/4 = 0.
- B không thuộc vì 2²/4 = 1 khác −1. Trên hình, B được đánh dấu riêng dưới Ox để phân biệt điểm ngoài đồ thị.
Giải đáp khi tự học
Có bắt buộc chọn đúng năm điểm không?
Không. Năm điểm gồm O và hai cặp đối xứng thường đủ làm khung ban đầu. Có thể thêm điểm nếu cần vẽ rõ phần gần đỉnh hoặc vị trí đang xét.
Vì sao đồ thị không đi xuống dưới Ox khi a dương?
Vì x² ≥ 0 với mọi x thực, nhân số dương vẫn không âm. Đây là kiểm tra từ công thức, không phải kết luận chỉ nhìn hình.
Chọn bài để học tiếp
Nếu cần chuyển sang tình huống mua bán, chuyển động, thống kê hoặc thể tích, xem bộ Toán thực tế đã biên soạn riêng.
Mở 13 chuyên đề Toán thực tếPhạm vi biên soạn và đối chiếu
Bài tự biên theo nhóm kỹ năng Bài 1 · Đồ thị; đối chiếu các trang PDF 4, 6, 10, 18, 28, 80, 98 của tuyển tập tham khảo thầy sử dụng (số trang tính từ bìa). “Bài 1, 2, 7” ở đây là vị trí câu trong đề, không phải số bài học của SGK.
Học liệu dùng ôn Toán lớp 9 theo nền tảng Kết nối tri thức với cuộc sống. Số liệu, câu hỏi luyện và hình trong bài được biên soạn lại; đây không phải bản sao SGK, đáp án chính thức hoặc lời giải toàn bộ các đề của tuyển tập.