Đến nội dung chính
LỚP TOÁN THẦY TIẾN

Chuyên đề Toán 9 vào 10 / Bài 7 · Tiếp tuyến

HỌC HIỂU · TỰ GIẢI · THỬ LẠI

Hai tiếp tuyến và cát tuyến: chứng minh hệ thức độ dài

Hình hai tiếp tuyến có nhiều đoạn gần nhau nên học sinh dễ nhớ sai tích hoặc đổi nhầm đoạn trong và ngoài đường tròn. Ta bắt đầu từ bán kính vuông góc tiếp tuyến, dựng các tam giác vuông rồi chỉ rõ thứ tự đồng dạng. Hệ thức được suy ra từ tỉ số cạnh, không dùng như một mẹo thuộc lòng. Bài cát tuyến cũng ghi rõ thứ tự P, D, E để phép trừ DE = PE − PD có nghĩa.

Học liệu tự biên · Cập nhật 2026-10-28 · 2 bài mẫu và 4 bài tự luyện.

Mục tiêu và kiến thức cần chuẩn bị

  • Chứng minh OP là đường trung trực của dây tiếp điểm.
  • Suy ra độ dài bằng Pythagore và tam giác đồng dạng.
  • Phân biệt toàn cát tuyến PE với đoạn nằm trong đường tròn DE.

Cần biết trường hợp bằng nhau cạnh huyền–cạnh góc vuông, góc nội tiếp và tam giác đồng dạng. P ở ngoài đường tròn; các tiếp điểm phân biệt.

Nhận diện đúng tiếp điểm, góc vuông và đường kính giúp theo dõi các tam giác tạo nên hệ thức tích.

Ôn góc vuông và đường tròn phụ

Vì sao hai tiếp tuyến bằng nhau?

Xét hai tam giác vuông OAP và OBP. Chúng có cạnh huyền OP chung và OA = OB là hai bán kính. Theo trường hợp cạnh huyền–cạnh góc vuông, hai tam giác bằng nhau, suy ra PA = PB. Đây là một cách chứng minh tính chất hai tiếp tuyến từ một điểm ngoài.

O cách đều A, B; P cũng cách đều A, B. Hai điểm O, P phân biệt đều thuộc đường trung trực AB nên OP chính là đường trung trực ấy. Gọi H = OP ∩ AB, được OP ⟂ AB và HA = HB. Không lấy sự cân đối của hình làm lý do thay cho các đẳng thức.

Từ tam giác vuông tới OH·OP = R²

H nằm trên đoạn OP trong cấu hình hai tiếp tuyến. Hai tam giác OHA và OAP cùng có góc tại O, đồng thời ∠OHA = ∠OAP = 90°. Vì vậy ΔOHA ∼ ΔOAP theo thứ tự O ↔ O, H ↔ A, A ↔ P.

Tỉ số OH/OA = OA/OP dẫn tới OH·OP = OA² = R². Sau đó PH = OP − OH. Cũng có PA² = OP² − R² từ tam giác vuông OAP; kết hợp được PH·PO = PA². Những đoạn cùng bắt đầu ở P và O không được hoán đổi tùy ý.

Cát tuyến: chứng minh tích bằng đồng dạng

Cho P, D, E thẳng hàng theo thứ tự P–D–E và PT là tiếp tuyến. Trong cấu hình hình mẫu, ∠TPD = ∠EPT vì PD, PE cùng một tia. Góc giữa tiếp tuyến PT và dây TD bằng góc nội tiếp TED cùng chắn dây TD, nên ΔPTD ∼ ΔPET.

Có thể giải thích hệ quả góc tiếp tuyến–dây bằng bán kính: OT ⟂ PT; tam giác OTD cân tại O; góc nội tiếp chắn cung TD bằng nửa góc ở tâm tương ứng. Kết hợp góc phụ với hai góc đáy tam giác cân cho hai góc cần dùng bằng nhau. Từ đồng dạng, PT/PE = PD/PT, suy ra PT² = PD·PE.

Kiểm tra thứ tự điểm và đơn vị

Nếu PT = 6 cm, PD = 4 cm thì PE = PT²/PD = 9 cm; DE = PE − PD = 5 cm. Không viết PT² = PD·DE vì DE chỉ là phần ở trong đường tròn. Một hình nhỏ nhưng ghi rõ P–D–E sẽ giúp tránh lỗi này.

Tích hai đoạn có đơn vị cm², phù hợp với bình phương PT. Kết quả PE phải lớn hơn PD khi D nằm giữa P và E. Nếu tính ra PE nhỏ hơn PD, cần xem lại dữ kiện, cách đặt tên hoặc phép chia trước khi kết luận.

Bài mẫu 1: Tính dây tiếp điểm từ tam giác vuông

(O) có bán kính 3 cm, OP = 5 cm. PA, PB là hai tiếp tuyến, H = OP ∩ AB. Tính PA, OH, PH và AB.

OA = 3 cm, OP = 5 cm; H là trung điểm dây tiếp điểm AB. PA là cạnh góc vuông còn lại của tam giác OAP.
OA = 3 cm, OP = 5 cm; H là trung điểm dây tiếp điểm AB. PA là cạnh góc vuông còn lại của tam giác OAP.Mở hình đầy đủ kích thước
  1. OA ⟂ PA nên PA² = OP² − OA² = 25 − 9 = 16; lấy PA = 4 cm vì độ dài dương.
  2. Từ hai tam giác vuông OAP, OBP bằng nhau, PA = PB. Do O, P đều cách đều A, B nên OP ⟂ AB tại trung điểm H.
  3. ΔOHA ∼ ΔOAP nên OH·OP = OA² = 9, suy ra OH = 9/5 cm.
  4. PH = 5 − 9/5 = 16/5 cm. Trong tam giác vuông OHA, AH² = 9 − 81/25 = 144/25 nên AH = 12/5 cm.
  5. H là trung điểm AB, được AB = 24/5 cm. Kiểm tra OH nằm giữa 0 và OP, phù hợp thứ tự điểm.
Về mục lục bài học

Bài mẫu 2: Tiếp tuyến và toàn cát tuyến

Từ P kẻ tiếp tuyến PT = 6 cm và cát tuyến cắt đường tròn tại D rồi E, PD = 4 cm. Chứng minh PT² = PD·PE rồi tính PE, DE.

Thứ tự trên cát tuyến là P–D–E. Hình dùng PT = 6 cm, PD = 4 cm, PE = 9 cm; hai tích bằng 36 cm².
Thứ tự trên cát tuyến là P–D–E. Hình dùng PT = 6 cm, PD = 4 cm, PE = 9 cm; hai tích bằng 36 cm².Mở hình đầy đủ kích thước
  1. Do D nằm giữa P và E, tia PD trùng tia PE nên ∠TPD = ∠EPT.
  2. Góc tạo bởi tiếp tuyến PT và dây TD bằng góc TED cùng chắn dây TD, theo hệ quả được giải thích ở phần kiến thức.
  3. Suy ra ΔPTD ∼ ΔPET, với P ↔ P, T ↔ E, D ↔ T.
  4. Từ PT/PE = PD/PT, được PT² = PD·PE. Thay số 36 = 4PE nên PE = 9 cm.
  5. Vì thứ tự P–D–E, DE = 9 − 4 = 5 cm. Thử lại 4 × 9 = 6².
Về mục lục bài học

Lỗi cần tránh và cách tự sửa

  • Lấy đoạn trong thay toàn cát tuyến. Với PT = 6, PD = 4, hệ thức đúng cho PE = 9 và DE = 5. Dùng PD·DE chỉ được 20, không bằng PT² = 36; ghi thứ tự P–D–E giúp phát hiện nhầm đoạn.
  • Nhầm OH với PH. Ở R = 3, OP = 5, hệ thức OH·OP = 9 cho OH = 9/5. Đoạn từ điểm ngoài P đến dây tiếp điểm là PH = 16/5. Hai đoạn ở hai phía H nên không thay lẫn nhau.
  • Ghép sai đỉnh đồng dạng. Với ΔPTD ∼ ΔPET, đỉnh T của tam giác thứ nhất ứng với E của tam giác thứ hai. Viết PT/PE = PD/PT rồi nhân chéo; nếu lấy PT/PD = PD/PE, tích suy ra sẽ sai.

Bốn bài tự luyện có lời giải

Đánh dấu điểm ngoài và thứ tự các giao điểm của cát tuyến. Khi viết hệ thức, phân biệt đoạn ngoài, toàn cát tuyến và đoạn nằm trong đường tròn. Các độ dài tìm được cần dương và phù hợp với thứ tự điểm trên hình.

Bài 1

Bán kính OA = 5 cm, OP = 13 cm. PA, PB là tiếp tuyến và H = OP ∩ AB. Tính PA, OH, AB.

Xem lời giải và cách tự kiểm tra
OA = 5 cm, OP = 13 cm. Đường OP đi qua H và vuông góc AB; đoạn OH không phải độ dài tiếp tuyến PA.
OA = 5 cm, OP = 13 cm. Đường OP đi qua H và vuông góc AB; đoạn OH không phải độ dài tiếp tuyến PA.Mở hình đầy đủ kích thước
  1. Tam giác OAP vuông tại A, nên PA = √(13² − 5²) = 12 cm.
  2. Hai tiếp tuyến bằng nhau, OP là đường trung trực AB. Đồng dạng OHA, OAP cho OH = OA²/OP = 25/13 cm.
  3. AH = √[25 − (25/13)²] = 60/13 cm, nên AB = 120/13 cm.

Bài 2

Tiếp tuyến PT dài 8 cm. Cát tuyến P–D–E có PD = 4 cm. Tính PE và DE.

Xem lời giải và cách tự kiểm tra
Cát tuyến qua tâm cho PD = 4 cm, PE = 16 cm. PT = 8 cm; phần trong đường tròn là DE, không phải PE.
Cát tuyến qua tâm cho PD = 4 cm, PE = 16 cm. PT = 8 cm; phần trong đường tròn là DE, không phải PE.Mở hình đầy đủ kích thước
  1. Từ ΔPTD ∼ ΔPET theo cặp góc tiếp tuyến–dây và góc tại P, có PT² = PD·PE.
  2. PE = 64/4 = 16 cm.
  3. DE = PE − PD = 12 cm. D ở gần P hơn E; không lấy 16 làm độ dài phần trong đường tròn.

Bài 3

Đường tròn bán kính 3 cm, P cách O 6 cm. Cát tuyến qua tâm gặp D gần P, E xa P. Tính PD, PE và độ dài tiếp tuyến PT.

Xem lời giải và cách tự kiểm tra
Với R = 3 cm và OP = 6 cm, D là đầu gần P, E là đầu xa P của đường kính nằm trên cát tuyến.
Với R = 3 cm và OP = 6 cm, D là đầu gần P, E là đầu xa P của đường kính nằm trên cát tuyến.Mở hình đầy đủ kích thước
  1. PD = PO − R = 3 cm; PE = PO + R = 9 cm.
  2. Tam giác PTO vuông tại T, PT² = PO² − R² = 36 − 9 = 27.
  3. PT = 3√3 cm; kiểm tra PD·PE = 3 × 9 = 27 = PT².

Bài 4

Từ P ngoài (O), kẻ hai tiếp tuyến PA, PB. Vẽ đường kính AC. Chứng minh BC song song OP.

Xem lời giải và cách tự kiểm tra
AC đi qua O nên là đường kính. BC vuông góc AB, còn OP cũng vuông góc AB; từ đó có hai đường song song.
AC đi qua O nên là đường kính. BC vuông góc AB, còn OP cũng vuông góc AB; từ đó có hai đường song song.Mở hình đầy đủ kích thước
  1. Tính chất hai tiếp tuyến và hai bán kính cho O, P cùng nằm trên đường trung trực AB, nên OP ⟂ AB.
  2. AC là đường kính nên ∠ABC = 90°, tức BC ⟂ AB.
  3. Hai đường BC và OP cùng vuông góc AB nên song song. Cần dùng đúng đường kính AC, không gọi AB là đường kính.
Về mục lục bài học

Giải đáp khi tự học

Cát tuyến có bắt buộc đi qua tâm không?

Không. Hệ thức tiếp tuyến–cát tuyến dùng được với cấu hình phù hợp nói chung. Trường hợp qua tâm chỉ giúp đọc ngay PD = PO − R, PE = PO + R.

Có được dùng luôn hệ thức tích khi thi không?

Nếu đề hoặc quá trình học chưa cho phép dùng như định lí đã biết, hãy chứng minh bằng hai tam giác đồng dạng như trong bài; lập luận ngắn và rõ căn cứ hơn chỉ nêu tên một hệ thức.

Chọn bài để học tiếp

Nếu cần chuyển sang tình huống mua bán, chuyển động, thống kê hoặc thể tích, xem bộ Toán thực tế đã biên soạn riêng.

Mở 13 chuyên đề Toán thực tế

Phạm vi biên soạn và đối chiếu

Bài tự biên theo nhóm kỹ năng Bài 7 · Tiếp tuyến; đối chiếu các trang PDF 5, 7, 19, 23, 31, 33, 35, 37, 41, 43, 49, 58, 70, 74, 83, 87, 89, 93 của tuyển tập tham khảo thầy sử dụng (số trang tính từ bìa). “Bài 1, 2, 7” ở đây là vị trí câu trong đề, không phải số bài học của SGK.

Học liệu dùng ôn Toán lớp 9 theo nền tảng Kết nối tri thức với cuộc sống. Số liệu, câu hỏi luyện và hình trong bài được biên soạn lại; đây không phải bản sao SGK, đáp án chính thức hoặc lời giải toàn bộ các đề của tuyển tập.