Mục tiêu và kiến thức cần chuẩn bị
- Viết đúng cặp đỉnh tương ứng của hai tam giác.
- Chuyển từ tỉ số cạnh sang hệ thức tích bằng nhân chéo.
- Dùng các góc vuông và góc nội tiếp để tạo cặp góc bằng nhau.
Cần nắm dấu hiệu đồng dạng góc–góc, Pythagore, góc nội tiếp và cách nhân chéo khi các độ dài đều dương.
Bài nền tảng rèn nhận diện và tỉ số. Bài hiện tại dùng những tỉ số đó để chứng minh tích trong đường cao và hai dây cắt nhau.
Ôn cách ghép đỉnh tương ứngĐọc tích như một tỉ số chưa nhân chéo
Muốn chứng minh AB² = BD·BC, có thể tìm tỉ số AB/BC = BD/AB. Hai cặp cạnh gợi ý so sánh một tam giác chứa AB, BD với tam giác chứa BC, AB. Bước đọc ngược này giúp lựa chọn cặp tam giác có mục tiêu, không thử ngẫu nhiên mọi tam giác trên hình.
Tuy nhiên, tìm được tên hai tam giác mới chỉ là dự đoán. Cần chứng minh hai cặp góc bằng nhau rồi mới dùng tỉ số cạnh. Không lấy chính hệ thức muốn chứng minh làm căn cứ để khẳng định hai tam giác đồng dạng.
Góc chung không đủ nếu thiếu cặp góc thứ hai
Hai tam giác cùng có một góc tại A chưa chắc đồng dạng. Nếu mỗi tam giác còn có một góc vuông thì đã có cặp góc thứ hai bằng nhau, dấu hiệu góc–góc được áp dụng. Thứ tự tên tam giác phải đi theo các cặp góc đó.
Ví dụ ΔABE và ΔACF cùng có góc A, với E, F lần lượt là chân các đường cao từ B, C. Ta ghép A ↔ A, B ↔ C, E ↔ F. Khi ấy AB tương ứng AC, AE tương ứng AF; đảo thứ tự một cạnh sẽ làm nhân chéo ra một tích khác.
Hệ thức trong tam giác vuông có đường cao
Cho ΔABC vuông tại A, D là chân đường cao trên cạnh huyền BC. Từ ΔABD ∼ ΔCBA suy ra AB/BC = BD/AB, nên AB² = BD·BC. Tương tự AC² = CD·BC. Đây là các kết quả được chứng minh từ đồng dạng, không cần ghi nhớ rời rạc.
Hai tam giác ABD và CAD đồng dạng cho BD/AD = AD/CD, vì vậy AD² = BD·CD. Khi tính độ dài bằng căn bậc hai, chọn căn dương. Nếu dữ kiện cho BD và CD thì cộng chúng trước để có BC, tránh nhầm đoạn cạnh huyền với toàn cạnh huyền.
Hai dây cắt nhau: xác định đúng góc chắn cung
Với hai dây AB, CD cắt tại I bên trong đường tròn, xét ΔIAC và ΔIDB. Hai góc tại I đối đỉnh nên bằng nhau; ∠IAC và ∠IDB cùng chắn cung BC vì AI cùng tia AB, DI cùng tia DC trong cấu hình đã cho.
Suy ra IA/ID = IC/IB, nên IA·IB = IC·ID. Điểm I nằm trong đường tròn làm hai cặp đoạn nằm trên hai tia đối nhau; hình phải ghi rõ thứ tự A–I–B và C–I–D. Đây là hệ thức của hai dây, khác cách gọi đoạn ngoài/toàn cát tuyến khi điểm giao ở ngoài.
Bài mẫu 1: Dựng hệ thức rồi mới thay số
Tam giác ABC vuông tại A có AB = 6 cm, AC = 8 cm. AD là đường cao trên BC. Chứng minh AB² = BD·BC, AD² = BD·CD rồi tính BD, CD, AD.
- ∠ADB = ∠CAB = 90° và ∠ABD = ∠CBA vì B, D, C thẳng hàng. Do đó ΔABD ∼ ΔCBA.
- Suy ra AB/BC = BD/AB, hay AB² = BD·BC. Tương tự, xét tam giác còn lại được AC² = CD·BC.
- Pythagore cho BC = √(6² + 8²) = 10 cm. Vì vậy BD = 36/10 = 18/5 cm, CD = 64/10 = 32/5 cm.
- Hai góc ADB và CDA đều bằng 90°. Hai góc ABD và CAD cùng phụ với góc ACD nên bằng nhau. Vì vậy ΔABD ∼ ΔCAD, với A ↔ C, B ↔ A, D ↔ D. Suy ra BD/AD = AD/CD, tức AD² = BD·CD.
- AD = √[(18/5)(32/5)] = 24/5 cm. Kiểm tra BD + CD = 10 và AB·AC/BC = 48/10 = AD.
Bài mẫu 2: Hai chân đường cao và một tích chung
Trong ΔABC nhọn, BE ⟂ AC, CF ⟂ AB với E thuộc AC, F thuộc AB. Chứng minh AB·AF = AC·AE. Nếu AB = 6 cm, AC = 8 cm, góc A = 60° thì tính AE, AF.
- ΔABE vuông tại E, ΔACF vuông tại F và cùng có góc tại A.
- Theo góc–góc, ΔABE ∼ ΔACF, với A ↔ A, B ↔ C, E ↔ F.
- Từ AB/AC = AE/AF, nhân chéo được AB·AF = AC·AE.
- Trong tam giác ABE, AE = AB·cos60° = 6 × 1/2 = 3 cm. Trong ACF, AF = AC·cos60° = 4 cm.
- Thử hệ thức: 6 × 4 = 8 × 3 = 24 cm². Hai hình chiếu không bằng nhau vì hai cạnh ban đầu khác nhau.
Lỗi cần tránh và cách tự sửa
- Lấy góc chung làm đủ điều kiện. ΔABE và ΔACF cần thêm ∠AEB = ∠AFC = 90° bên cạnh góc A chung. Chỉ ghi “cùng góc A” chưa đủ để suy ra AB·AF = AC·AE.
- Đổi thứ tự cạnh sau khi đã ghép đỉnh. Trong ΔABD ∼ ΔCBA, thứ tự là A ↔ C, B ↔ B, D ↔ A. Vì vậy AB/BC = BD/AB mới dẫn đến AB² = BD·BC; không đảo riêng một phân số.
- Nhân hai phần của hai dây không đúng cặp. Ở hình hai dây cắt tại I, tích theo từng đường thẳng là IA·IB và IC·ID. Với 2, 6, 3, 4, cả hai tích bằng 12; ghép IA·IC là ghép hai đoạn thuộc hai dây khác nhau.
Bốn bài tự luyện có lời giải
Trước hết thử viết tích cần chứng minh thành một tỉ số. Chọn hai tam giác chứa các cạnh ấy, ghép đỉnh theo góc và ghi rõ cặp góc thứ hai. Sau khi có hệ thức, mới thay số và kiểm tra đơn vị của tích độ dài.
Bài 1
ΔABC vuông tại A, AB = 9 cm, AC = 12 cm; AD là đường cao. Tính BD, CD, AD và nêu hệ thức sử dụng.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- BC = √(81 + 144) = 15 cm. Từ đồng dạng, AB² = BD·BC và AC² = CD·BC.
- BD = 81/15 = 27/5 cm; CD = 144/15 = 48/5 cm.
- AD² = BD·CD nên AD = 36/5 cm. Có thể thử diện tích: 9 × 12/2 = 15 × AD/2.
Bài 2
ΔABC vuông tại A, đường cao AD chia cạnh huyền thành BD = 4 cm, DC = 9 cm. Tính AD, AB, AC.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- BC = 4 + 9 = 13 cm. Đồng dạng các tam giác vuông cho AD² = BD·DC = 36.
- AD = 6 cm; AB² = BD·BC = 52 nên AB = 2√13 cm.
- AC² = DC·BC = 117 nên AC = 3√13 cm. Kiểm tra AB² + AC² = 169 = BC².
Bài 3
Trong cấu hình BE ⟂ AC, CF ⟂ AB của tam giác nhọn, AB = 10 cm, AC = 12 cm và góc A = 60°. Tính AE, AF rồi kiểm tra AB·AF = AC·AE.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- AE = AB·cos60° = 5 cm; AF = AC·cos60° = 6 cm.
- Hai tam giác ABE, ACF đồng dạng vì cùng góc A và mỗi tam giác có một góc vuông.
- Suy ra AB·AF = AC·AE; thay số 10 × 6 = 12 × 5 = 60 cm².
Bài 4
Hai dây AB, CD cắt tại I trong đường tròn, IA = 2 cm, IB = 6 cm, IC = 3 cm. Chứng minh hệ thức hai dây và tính ID.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- ∠AIC = ∠DIB do đối đỉnh; ∠IAC = ∠IDB do cùng chắn cung BC.
- ΔIAC ∼ ΔIDB nên IA/ID = IC/IB, suy ra IA·IB = IC·ID.
- ID = (2 × 6)/3 = 4 cm. Kiểm tra hai tích đều bằng 12 cm².
Giải đáp khi tự học
Có thể chứng minh một tích bằng hai cách khác nhau không?
Có. Chọn cách ít bước và ghi rõ căn cứ. Một phép tính kiểm tra đúng trong hình số liệu không thay thế chứng minh tổng quát.
Tại sao phải chọn căn dương khi tính đoạn thẳng?
Độ dài trong các cấu hình không suy biến là số dương. Phương trình bình phương có thể có hai nghiệm đại số nhưng chỉ nghiệm dương là độ dài.
Chọn bài để học tiếp
Nếu cần chuyển sang tình huống mua bán, chuyển động, thống kê hoặc thể tích, xem bộ Toán thực tế đã biên soạn riêng.
Mở 13 chuyên đề Toán thực tếPhạm vi biên soạn và đối chiếu
Bài tự biên theo nhóm kỹ năng Bài 7 · Đồng dạng; đối chiếu các trang PDF 9, 17, 21, 27, 29, 51, 56, 64, 68, 79, 81, 91, 95 của tuyển tập tham khảo thầy sử dụng (số trang tính từ bìa). “Bài 1, 2, 7” ở đây là vị trí câu trong đề, không phải số bài học của SGK.
Học liệu dùng ôn Toán lớp 9 theo nền tảng Kết nối tri thức với cuộc sống. Số liệu, câu hỏi luyện và hình trong bài được biên soạn lại; đây không phải bản sao SGK, đáp án chính thức hoặc lời giải toàn bộ các đề của tuyển tập.