Mục tiêu và kiến thức cần chuẩn bị
- Nhận ra trực tâm từ hai đường cao và xác định đường cao thứ ba.
- Dùng đường kính tạo hai cặp cạnh song song của hình bình hành.
- Dùng hai tâm và dây chung để chứng minh một đường vuông góc.
Cần biết ba đường cao đồng quy, dấu hiệu hình bình hành, tính chất đường chéo và đường trung trực. Trong các bài, tam giác nhọn để chân đường cao, trực tâm nằm đúng cấu hình đã nêu.
Hai đường tròn phụ trong bài được xác định từ các góc vuông; sau đó mới phối hợp trực tâm, trung điểm và hình bình hành.
Ôn dấu hiệu nội tiếp trướcĐiểm giao hai đường cao đã xác định trực tâm
Nếu BE ⟂ AC và CF ⟂ AB, giao điểm H của BE, CF là trực tâm tam giác ABC. Vì ba đường cao đồng quy, đường qua A, H vuông góc BC. Đây là cách chứng minh ba điểm A, H, D thẳng hàng khi D được xác định là chân đường cao từ A trên BC.
Phải chỉ rõ hai đường đang xét là hai đường cao của cùng tam giác ABC. Hai đường vuông góc bất kỳ trên hình không tự tạo ra trực tâm của một tam giác khác. Khi xuất hiện nhiều tam giác, ghi tên tam giác sẽ giúp tránh đổi đối tượng giữa chừng.
Hai đường tròn phụ từ các góc vuông
Với E thuộc AC, F thuộc AB, H thuộc BE, CF, hai góc AEH và AFH đều vuông. Vì vậy A, E, H, F cùng thuộc đường tròn đường kính AH. Mặt khác BEC và BFC đều vuông, nên B, C, E, F cùng thuộc đường tròn đường kính BC.
Gọi I, M lần lượt là trung điểm AH, BC. Khi ấy IE = IF và ME = MF. Cả I lẫn M nằm trên đường trung trực EF, nên đường IM chính là đường trung trực đó nếu hai tâm phân biệt. Từ đây suy ra IM ⟂ EF mà không cần đo hoặc tính góc nghiêng của EF.
Đường kính tạo ra hình bình hành
Vẽ đường kính AK của đường tròn ngoại tiếp ABC. Góc ACK vuông nên CK ⟂ AC; trong khi BH ⟂ AC. Do đó CK ∥ BH. Góc ABK vuông nên BK ⟂ AB; cùng với CH ⟂ AB suy ra BK ∥ CH.
Hai cặp cạnh đối song song cho tứ giác BHCK là hình bình hành. Chú ý thứ tự B–H–C–K: viết B–H–K–C sẽ đổi cạnh và đường chéo. Hai đường chéo đúng là BC và HK; chúng cắt nhau tại trung điểm mỗi đường.
Chọn công cụ theo đúng mục tiêu
Muốn chứng minh H, J, K thẳng hàng với J là trung điểm BC, hãy tìm hình bình hành có hai đường chéo BC, HK. Muốn chứng minh đường qua hai tâm vuông góc EF, hãy tìm hai đường tròn chung E, F. Mỗi mục tiêu gợi ý một cấu trúc khác nhau.
Nếu lời giải đang chỉ tạo thêm góc mà chưa tiến gần mục tiêu, dừng lại viết câu kết luận cần đạt bằng lời. Chẳng hạn “J phải nằm trên HK” hoặc “hai tâm đều cách đều E, F”. Câu này giúp chọn dữ kiện và giữ lập luận ngắn, dễ theo dõi.
Bài mẫu 1: Đường nối tâm vuông góc hai chân đường cao
Tam giác ABC nhọn, BE và CF là hai đường cao cắt tại H. I, M lần lượt là trung điểm AH, BC. Chứng minh IM ⟂ EF.
- BE ⟂ AC nên ∠AEH = 90°. CF ⟂ AB nên ∠AFH = 90°. Suy ra A, E, H, F cùng nằm trên đường tròn đường kính AH, tâm I.
- Vì ∠BEC = ∠BFC = 90°, B, C, E, F cùng nằm trên đường tròn đường kính BC, tâm M.
- IE = IF là hai bán kính đường tròn thứ nhất, ME = MF là hai bán kính đường tròn thứ hai.
- Do đó I, M đều thuộc đường trung trực EF. Trong tam giác nhọn, I ở phía A của BC còn M trên BC nên I khác M.
- Đường IM chính là đường trung trực EF; kết luận IM ⟂ EF. Không cần tính số đo riêng từng góc.
Bài mẫu 2: Trực tâm, trung điểm và đầu kia đường kính
Tam giác ABC nhọn nội tiếp (O), trực tâm H. AK là đường kính. J là trung điểm BC. Chứng minh H, J, K thẳng hàng.
- Do AK là đường kính, ∠ACK = 90° và ∠ABK = 90°.
- BH là đường cao nên BH ⟂ AC. CK cũng vuông góc AC, suy ra BH ∥ CK.
- CH là đường cao nên CH ⟂ AB. BK cũng vuông góc AB, suy ra CH ∥ BK.
- Tứ giác BHCK có hai cặp cạnh đối song song, nên là hình bình hành.
- Hai đường chéo BC và HK cắt nhau tại trung điểm mỗi đường. Vì J là trung điểm BC nên J thuộc HK và cũng là trung điểm HK. Do đó H, J, K thẳng hàng.
Lỗi cần tránh và cách tự sửa
- Gọi trực tâm mà chưa xác định đúng tam giác. BE phải vuông góc AC và CF phải vuông góc AB của cùng tam giác ABC. Sau khi H là giao của hai đường cao này, mới suy ra AH là đường cao thứ ba.
- Đảo tên hình bình hành. Khi AK là đường kính, các cạnh song song tạo tứ giác B–H–C–K. Hai đường chéo là BC và HK; viết B–H–K–C có thể khiến em lấy nhầm trung điểm cần chứng minh.
- Dùng hai tâm nhưng quên dây chung. Để suy ra IM ⟂ EF, cần đủ IE = IF và ME = MF, với I khác M. Hai đẳng thức này đặt I, M trên đường trung trực EF; chỉ có một tâm cách đều E, F là chưa đủ.
Bốn bài tự luyện có lời giải
Tô hoặc đánh dấu hai đường cao đã cho, xác định đúng tam giác có trực tâm H. Với kết luận thẳng hàng, tìm một đường chứa cả ba điểm. Nếu dùng hình bình hành, gọi tên theo thứ tự quanh hình và xác định đúng hai đường chéo.
Bài 1
Trong tam giác nhọn ABC, BE và CF là hai đường cao cắt tại H. D là hình chiếu của A trên BC. Chứng minh A, H, D thẳng hàng.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- BE ⟂ AC, CF ⟂ AB nên BE, CF là hai đường cao của cùng tam giác ABC; H là trực tâm.
- Đường cao từ A cũng đi qua H theo tính chất đồng quy ba đường cao.
- AD là đường cao từ A vì AD ⟂ BC. Vì qua A chỉ có một đường vuông góc BC, đường AH trùng AD; suy ra A, H, D thẳng hàng.
Bài 2
Tam giác ABC nhọn có trực tâm H, nội tiếp (O). BK là đường kính, J là trung điểm AC. Chứng minh H, J, K thẳng hàng.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- BK là đường kính nên AK ⟂ AB và CK ⟂ BC.
- CH ⟂ AB nên CH ∥ AK; AH ⟂ BC nên AH ∥ CK.
- Tứ giác AHCK là hình bình hành. Hai đường chéo AC, HK có chung trung điểm J, suy ra H, J, K thẳng hàng.
Bài 3
Tam giác ABC nhọn có trực tâm H. Gọi T là điểm đối xứng của H qua BC. Chứng minh A, B, T, C cùng thuộc một đường tròn.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Trong tam giác BHC, góc HBC = 90° − C và HCB = 90° − B, nên ∠BHC = B + C = 180° − A.
- Phép đối xứng qua BC giữ nguyên B, C và biến H thành T, nên ∠BTC = ∠BHC = 180° − A.
- T ở phía đối diện A qua BC, do đó tứ giác ABTC có hai góc đối A và T bù nhau. Suy ra A, B, T, C đồng viên.
Bài 4
Tam giác ABC nhọn có trực tâm H. M, N lần lượt là trung điểm AB, AC. Chứng minh AH ⟂ MN.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- M, N là trung điểm hai cạnh AB, AC nên MN là đường trung bình, MN ∥ BC.
- H là trực tâm nên AH là đường cao thứ ba, AH ⟂ BC.
- Một đường vuông góc BC cũng vuông góc đường thẳng MN song song BC; kết luận AH ⟂ MN.
Giải đáp khi tự học
Có thể áp dụng hình vẽ này cho tam giác tù không?
Một số định lí vẫn đúng, nhưng vị trí chân đường cao và góc có thể đổi. Bài này giả thiết tam giác nhọn; không tự kéo nguyên thứ tự điểm sang tam giác tù.
Ba điểm gần thẳng hàng trên hình có đủ kết luận không?
Không. Cần chỉ ra chúng thuộc cùng một đường đã xác định, chẳng hạn đường cao hoặc đường chéo của hình bình hành như các bài mẫu.
Chọn bài để học tiếp
Nếu cần chuyển sang tình huống mua bán, chuyển động, thống kê hoặc thể tích, xem bộ Toán thực tế đã biên soạn riêng.
Mở 13 chuyên đề Toán thực tếPhạm vi biên soạn và đối chiếu
Bài tự biên theo nhóm kỹ năng Bài 7 · Đường cao; đối chiếu các trang PDF 9, 11, 15, 17, 21, 51, 56, 64, 66, 68, 79, 91, 95, 99 của tuyển tập tham khảo thầy sử dụng (số trang tính từ bìa). “Bài 1, 2, 7” ở đây là vị trí câu trong đề, không phải số bài học của SGK.
Học liệu dùng ôn Toán lớp 9 theo nền tảng Kết nối tri thức với cuộc sống. Số liệu, câu hỏi luyện và hình trong bài được biên soạn lại; đây không phải bản sao SGK, đáp án chính thức hoặc lời giải toàn bộ các đề của tuyển tập.