Mục tiêu và kiến thức cần chuẩn bị
- Chọn đúng cung nhỏ và góc ở tâm tương ứng.
- Tách diện tích viên phân thành quạt tròn trừ tam giác.
- Tính diện tích bằng đường cao đã chứng minh, xét dấu bằng của bất đẳng thức.
Cần biết sin, cos, tan của góc nhọn trong tam giác vuông, công thức quạt tròn và diện tích tam giác. Góc trong các công thức cung, quạt dưới đây tính bằng độ.
Bài hiện tại dùng độ dài đã chứng minh để tính chiều cao và diện tích; cần phân biệt OH với PH trước khi thay công thức.
Ôn các đoạn trong hình tiếp tuyếnGóc nội tiếp và góc ở tâm không phải một góc
Nếu A nằm trên cung lớn BC, góc BAC chắn cung nhỏ BC. Khi đó số đo góc ở tâm BOC ứng với cung nhỏ bằng hai lần góc BAC. Với góc BAC = 60°, cung nhỏ BC có số đo 120°, không phải 60°.
Nếu góc nội tiếp tù thì cung nó chắn là cung lớn; không tự gọi hai lần góc ấy là góc ở tâm nhỏ. Phải xác định cung đang cần tính trước. Trong các bài mẫu, cung nhỏ được nêu rõ và các điểm được đặt đúng vị trí để tránh đổi sang phần hình khác.
Từ bán kính và góc tới dây, đường cao
Gọi H là trung điểm BC. Vì OB = OC, đường OH vuông góc BC và chia đôi góc ở tâm nhỏ. Nếu góc BOC = 120° thì góc BOH = 60°. Trong tam giác vuông OBH, BH = R·sin60° và OH = R·cos60°.
Từ đó BC = 2BH và diện tích tam giác OBC bằng BC·OH/2. Cách chia tam giác này chỉ dùng lượng giác góc nhọn đã học, không cần đưa công thức sin của góc tù vào lời giải khi chưa được học hoặc chưa chứng minh.
Quạt tròn và viên phân phải tách đúng phần
Với góc ở tâm φ độ, diện tích quạt bằng φπR²/360, độ dài cung bằng φπR/180. Diện tích có đơn vị bình phương, độ dài cung có đơn vị dài; hai công thức không thay cho nhau.
Với viên phân nhỏ giới hạn bởi dây BC và cung nhỏ BC, lấy diện tích quạt nhỏ BOC trừ diện tích tam giác OBC. Không trừ cho diện tích cả tam giác ABC ở bên ngoài. Nên giữ π và căn chính xác đến cuối rồi mới làm tròn nếu đề yêu cầu.
Diện tích từ tiếp tuyến và ý tưởng cực trị
Trong hình hai tiếp tuyến PA, PB với H = OP ∩ AB, OP ⟂ AB nên PH là đường cao của tam giác PAB. Vì vậy S = AB·PH/2, không lấy OP làm đường cao khi chân vuông góc của P trên AB là H.
Với tam giác có đáy cố định, diện tích thay đổi theo đường cao. Nếu đỉnh chạy trên nửa đường tròn đường kính đáy, khoảng cách đến đáy không vượt bán kính. Cần chứng minh cả giới hạn trên và vị trí đạt dấu bằng, không chỉ nêu một vị trí có diện tích lớn.
Bài mẫu 1: Viên phân nhỏ từ góc nội tiếp 60°
A, B, C thuộc (O; 6 cm), A trên cung lớn BC và ∠BAC = 60°. Tính dây BC, diện tích quạt nhỏ BOC và diện tích viên phân nhỏ BC.
- Góc BAC chắn cung nhỏ BC nên góc ở tâm nhỏ BOC = 120°.
- Gọi H là trung điểm BC. Tam giác OBC cân tại O nên OH ⟂ BC và ∠BOH = 60°.
- BH = 6·sin60° = 3√3 cm, OH = 6·cos60° = 3 cm. Do đó BC = 6√3 cm.
- Diện tích quạt nhỏ = (120/360)π·6² = 12π cm². Diện tích tam giác OBC = (6√3 × 3)/2 = 9√3 cm².
- Viên phân nhỏ có diện tích 12π − 9√3 cm². Hình tô màu là phần quạt còn lại sau khi bỏ tam giác OBC.
Bài mẫu 2: Đường cao đúng trong hình hai tiếp tuyến
(O) có bán kính 3 cm, OP = 6 cm. PA, PB là hai tiếp tuyến, H = OP ∩ AB. Tính diện tích tam giác PAB.
- Hai tiếp tuyến bằng nhau và hai bán kính bằng nhau cho OP là đường trung trực AB, nên OP ⟂ AB tại H.
- ΔOHA ∼ ΔOAP cho OH·OP = OA², suy ra OH = 9/6 = 3/2 cm.
- PH = OP − OH = 9/2 cm. Trong tam giác vuông OHA, AH² = 9 − 9/4 = 27/4, nên AH = 3√3/2 cm.
- AB = 2AH = 3√3 cm. PH, không phải OP, là đường cao từ P tới AB.
- Diện tích PAB = (3√3 × 9/2)/2 = 27√3/4 cm². Đây cũng là diện tích tam giác đều cạnh 3√3, nhưng lời giải trên không cần đoán tam giác đều.
Lỗi cần tránh và cách tự sửa
- Thay góc nội tiếp vào công thức quạt. Khi BAC = 60° chắn cung nhỏ BC, quạt nhỏ BOC dùng góc 120°. Với R = 6, diện tích quạt là 12π, không phải 6π; đây là bước cần sửa trước khi trừ tam giác.
- Lấy OP làm chiều cao từ P. Ở hình tiếp tuyến R = 3, OP = 6, chiều cao của tam giác PAB là PH = 9/2. Nếu dùng OP = 6, em đã cộng cả đoạn OH nằm ở phía kia đáy AB.
- Chỉ đoán vị trí cực trị. Với M trên nửa đường tròn đường kính 8, cần chứng minh MH ≤ 4 nên S ≤ 16, rồi xét dấu bằng H = O. Hình M* minh họa cấu hình đạt được, không thay cho hai bước này.
Bốn bài tự luyện có lời giải
Phác hoặc tô phần diện tích cần tính trước khi thay công thức. Ghi rõ góc đang dùng là góc ở tâm hay góc nội tiếp và đoạn nào là đường cao. Trong bài cực trị, lời giải cần có chặn trên và vị trí đạt dấu bằng, không chỉ một hình vẽ đẹp.
Bài 1
A trên cung lớn BC của (O; 4 cm), ∠BAC = 45°. Tính diện tích viên phân nhỏ BC.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Góc ở tâm nhỏ BOC = 90°. Diện tích quạt là (90/360)π·16 = 4π cm².
- OB ⟂ OC nên diện tích tam giác OBC = 4 × 4/2 = 8 cm².
- Viên phân nhỏ có diện tích 4π − 8 cm²; không dùng 45° trong công thức quạt.
Bài 2
Đường tròn bán kính 5 cm có góc ở tâm nhỏ BOC = 60°. Tính độ dài cung nhỏ BC và diện tích viên phân nhỏ BC.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Độ dài cung = (60/180)π·5 = 5π/3 cm. Diện tích quạt = (60/360)π·25 = 25π/6 cm².
- Tam giác OBC đều cạnh 5 vì hai bán kính bằng nhau và góc xen giữa 60°. Đường cao bằng 5√3/2 nên diện tích bằng 25√3/4 cm².
- Diện tích viên phân nhỏ = 25π/6 − 25√3/4 cm². Giữ riêng đơn vị độ dài và diện tích.
Bài 3
Tam giác ABC có BC = 12 cm, góc B = 45°, góc C = 60°. Tính diện tích bằng cách hạ AD ⟂ BC.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Hai góc B, C đều nhọn và A = 75°, nên D nằm trong BC. Đặt BD = x cm, khi đó DC = 12 − x.
- Trong ABD, AD = BD·tan45° = x. Trong ACD, AD = DC·tan60° = (12 − x)√3.
- Giải x = (12 − x)√3 được x = 18 − 6√3 cm. Diện tích = 12·AD/2 = 108 − 36√3 cm².
Bài 4
M chạy trên nửa đường tròn đường kính AB = 8 cm, M khác A, B. Tìm diện tích lớn nhất của tam giác MAB và vị trí đạt được.
Xem lời giải và cách tự kiểm tra
- Bán kính R = 4 cm. Hạ MH ⟂ AB. Trong tam giác vuông OMH, MH² = OM² − OH² ≤ OM² nên MH ≤ 4 cm.
- Diện tích MAB = AB·MH/2 = 4MH ≤ 16 cm².
- Dấu bằng khi OH = 0, tức H = O và M là điểm chính giữa nửa đường tròn. Vậy diện tích lớn nhất 16 cm², đạt tại điểm M* được đánh dấu riêng trên hình.
Giải đáp khi tự học
Có phải viên phân luôn bằng quạt trừ tam giác không?
Công thức trong bài áp dụng cho viên phân nhỏ của góc ở tâm không vượt 180°. Với phần lớn còn lại của hình tròn, có thể lấy diện tích cả hình tròn trừ viên phân nhỏ tương ứng.
Có nên làm tròn √3 và π ở từng bước không?
Không nên. Giữ biểu thức chính xác đến cuối giúp giảm sai số, rồi làm tròn theo đúng yêu cầu đề nếu có.
Chọn bài để học tiếp
Nếu cần chuyển sang tình huống mua bán, chuyển động, thống kê hoặc thể tích, xem bộ Toán thực tế đã biên soạn riêng.
Mở 13 chuyên đề Toán thực tếPhạm vi biên soạn và đối chiếu
Bài tự biên theo nhóm kỹ năng Bài 7 · Tổng hợp; đối chiếu các trang PDF 9, 11, 15, 23, 33, 37, 41, 54, 56, 68, 70, 81, 91, 95, 97 của tuyển tập tham khảo thầy sử dụng (số trang tính từ bìa). “Bài 1, 2, 7” ở đây là vị trí câu trong đề, không phải số bài học của SGK.
Học liệu dùng ôn Toán lớp 9 theo nền tảng Kết nối tri thức với cuộc sống. Số liệu, câu hỏi luyện và hình trong bài được biên soạn lại; đây không phải bản sao SGK, đáp án chính thức hoặc lời giải toàn bộ các đề của tuyển tập.