Mục tiêu và kiến thức cần chuẩn bị
- Đọc đúng giá trị, tần số và tổng số đối tượng trong bảng.
- Chuyển qua lại giữa số lượng, phần trăm và góc ở tâm.
- Tính trung bình có trọng số và so sánh hai nhóm có quy mô khác nhau.
Em cần biết cộng số thập phân, tính phần trăm và đọc đơn vị. Nếu gặp bảng điểm, hãy phân biệt điểm số với số học sinh đạt điểm ấy: số 8 ở hàng điểm không có nghĩa là có tám học sinh.
Biên soạn cho Lớp Toán Thầy Tiến · 28/10/2026. Các tình huống và số liệu luyện tập được tự biên.
Đọc tên bảng, đơn vị và đối tượng trước tiên
Với một bảng về điểm kiểm tra, đối tượng là học sinh, giá trị được ghi nhận là điểm và tần số là số học sinh có điểm ấy. Với bảng thời gian học, giá trị có thể là phút. Cần đọc chú thích xem mỗi đối tượng được ghi đúng một lần hay có thể chọn nhiều phương án. Nếu một học sinh được chọn hai môn yêu thích, tổng số lượt chọn có thể lớn hơn số học sinh; không tự coi hai tổng này bằng nhau.
Một cách đọc chắc chắn là viết một câu hoàn chỉnh: “Có 12 học sinh đạt 7 điểm”. Câu ấy nối đúng giá trị với tần số. Tiếp theo, cộng tất cả các tần số để tìm N. Khi đề cho sẵn tổng N, việc cộng lại giúp phát hiện đọc nhầm cột hoặc bỏ sót một nhóm trước khi tính tiếp.
Tần số tương đối phải có đúng mẫu số
Nếu một nhóm có n đối tượng trong tổng N đối tượng thì tần số tương đối của nhóm là n/N; dạng phần trăm là n/N × 100%. Ví dụ 18 trong 40 học sinh tương ứng 45%. Hãy giữ phân số hoặc số thập phân đầy đủ trong quá trình tính, chỉ làm tròn ở mức đề yêu cầu. Tổng các tỉ lệ của những nhóm không chồng lấn và phủ đủ mẫu sẽ bằng 100%, trừ sai lệch nhỏ do làm tròn.
So sánh hai lớp phải chú ý quy mô. Lớp có 20 học sinh đạt yêu cầu trong 30 em có tỉ lệ thấp hơn lớp có 18 em đạt trong 20 em, dù số lượng 20 lớn hơn 18. Mẫu số phải đi cùng đúng lớp. Tỉ lệ nói về mẫu được khảo sát, không tự chứng minh một phương pháp học tốt hơn hay đại diện cho mọi học sinh.
Đổi biểu đồ quạt tròn thành số lượng
Một vòng tròn có góc ở tâm 360°. Nếu một nhóm chiếm p% thì góc tương ứng là p/100 × 360°. Ngược lại, góc α độ tương ứng tỉ lệ α/360. Khi tổng mẫu là N, số đối tượng của nhóm được tính bằng N × α/360 hoặc N × p/100. Không lấy số độ làm số học sinh.
Chẳng hạn nhóm chiếm 25% trong 40 em có 10 em và góc 90°. Nếu đề cho các phần trăm đã được làm tròn, phép nhân ngược có thể không ra số nguyên chính xác. Khi đó cần đọc lại quy định làm tròn hoặc dữ kiện gốc, thay vì tự sửa số học sinh để tổng đẹp. Màu của hình chỉ giúp nhận nhóm; chú giải và con số mới quyết định phép tính.
Số trung bình của bảng cần nhân với tần số
Với các giá trị x₁, x₂, … và tần số n₁, n₂, …, tổng các giá trị quan sát là x₁n₁ + x₂n₂ + …; chia tổng này cho N để được số trung bình. Lấy trung bình các nhãn điểm mà bỏ tần số là sai, trừ trường hợp mọi điểm xuất hiện như nhau. Trước mỗi phép nhân, hãy tự đọc “điểm nhân với số bạn có điểm đó”.
Trung bình có cùng đơn vị với giá trị: bảng phút cho kết quả phút, bảng điểm cho kết quả điểm. Kết quả phải nằm giữa giá trị nhỏ nhất và lớn nhất. Một điểm trung bình không phải điểm mà một học sinh cụ thể bắt buộc đạt được; chẳng hạn trung bình 7,3 vẫn có thể xuất hiện khi bảng chỉ có các điểm nguyên.
Khi dữ liệu thay đổi, hãy trở lại tổng
Nếu thêm một giá trị mới, cách an toàn là lấy tổng cũ cộng giá trị mới rồi chia cho số đối tượng mới. Không cộng thêm vào số trung bình rồi giữ nguyên mẫu số. Nếu chỉ biết hai nhóm có trung bình khác nhau, muốn gộp nhóm phải biết cả số lượng của từng nhóm, vì nhóm đông đóng góp nhiều hơn vào tổng.
Trước khi kết luận, kiểm tra ba điều: tổng tần số có khớp N không; các phần trăm có dùng cùng mẫu không; đơn vị của trung bình đã đúng chưa. Khi một cột thiếu tần số, có thể dùng phương trình tổng tần số bằng N để tìm trước. Đây là lý do nên hoàn thiện bảng rồi mới tính các đại lượng phía sau.
Bài mẫu 1: Đọc bảng điểm và tính trung bình
Một mẫu tự biên gồm 40 học sinh có các điểm 5, 6, 7, 8, 9 với tần số tương ứng 4, 6, 12, 10, 8. Tính điểm trung bình và tỉ lệ học sinh đạt từ 8 điểm trở lên.
- Kiểm tra tổng số học sinh: 4 + 6 + 12 + 10 + 8 = 40, khớp dữ kiện.
- Tổng điểm là 5 × 4 + 6 × 6 + 7 × 12 + 8 × 10 + 9 × 8 = 292 điểm.
- Điểm trung bình bằng 292/40 = 7,3 điểm. Không chia cho 5 vì có 40 học sinh, không phải chỉ năm quan sát.
- Từ 8 điểm trở lên gồm hai nhóm điểm 8 và điểm 9: có 10 + 8 = 18 em. Tỉ lệ là 18/40 × 100% = 45%.
- Thử tính hợp lý: 7,3 nằm giữa 5 và 9; 45% của 40 đúng bằng 18. Phải ghi rõ “từ 8 trở lên” bao gồm điểm 8.
Bài mẫu 2: Từ biểu đồ quạt tròn về bảng
Khảo sát giả định 120 học sinh, mỗi em chỉ chọn một câu lạc bộ: thể thao 30%, âm nhạc 25%, mỹ thuật 20%, khoa học 25%. Tính số học sinh và góc ở tâm của từng phần.
- Thể thao: 120 × 30% = 36 em, góc 360° × 30% = 108°.
- Âm nhạc: 30 em, góc 90°; mỹ thuật: 24 em, góc 72°; khoa học: 30 em, góc 90°.
- Cộng số học sinh: 36 + 30 + 24 + 30 = 120. Cộng các góc: 108° + 90° + 72° + 90° = 360°.
- Nhóm thể thao hơn mỹ thuật 12 em. Chênh lệch tỉ lệ là 10 điểm phần trăm, còn số lượng chênh lệch là 12 học sinh; hai cách diễn đạt này không thay thế cho nhau.
Những lỗi thường gặp và cách sửa
- Chia tổng điểm cho số loại điểm. Hãy chia cho tổng số học sinh N. Số loại điểm chỉ đếm các nhãn khác nhau trong bảng.
- So số lượng mà bỏ quy mô nhóm. Ghi cả phân số n/N của từng nhóm trước khi so sánh. Hai bảng có cùng số người đạt chưa chắc có cùng tỉ lệ.
- Đọc độ cao cột bằng mắt. Dựa vào trục, vạch chia và nhãn số. Nếu trục không bắt đầu từ 0, chênh lệch nhìn thấy có thể gây cảm giác lớn hơn thực tế.
Khi đề thay đổi, cần kiểm tra điều gì?
Nếu chuyển từ chọn ngẫu nhiên một học sinh sang chọn một tổ, đơn vị chọn đã thay đổi. Một tổ đông không còn được tính thành nhiều kết quả khi phép thử chỉ chọn tổ. Em cần xác định lại mẫu trước khi dùng tần số để suy ra xác suất. Bài xác suất tiếp theo sẽ giải thích rõ khi nào các kết quả được coi là đồng khả năng.
Sáu bài tự luyện có lời giải
Hãy che lời giải, viết mô hình và điều kiện trước. Sau khi đối chiếu, chỉ ra dòng sai, sửa lại rồi thử dữ kiện ban đầu. Đáp số đúng cần đi cùng đơn vị và lời kết luận.
Bài 1
Điểm 6, 7, 8 có tần số lần lượt 3, 5, 2. Tính số học sinh và điểm trung bình.
Xem lời giải và cách thử lại
N = 3 + 5 + 2 = 10. Tổng điểm là 6 × 3 + 7 × 5 + 8 × 2 = 69. Điểm trung bình 69/10 = 6,9. Thử thấy 6 ≤ 6,9 ≤ 8; không dùng (6 + 7 + 8)/3 vì các điểm có tần số khác nhau.
Bài 2
Trong 50 học sinh được khảo sát, 28 em chọn bóng đá và mỗi em chỉ chọn một môn. Tính tần số tương đối của nhóm chọn bóng đá.
Xem lời giải và cách thử lại
Tần số tương đối là 28/50 = 0,56 = 56%. Mẫu số là 50 học sinh của toàn mẫu. Thử lại: 56% × 50 = 28 em.
Bài 3
Một nhóm chiếm 25% trong mẫu 40 học sinh. Tính số học sinh và góc của phần biểu đồ quạt tròn.
Xem lời giải và cách thử lại
Số học sinh là 40 × 25% = 10 em. Góc ở tâm là 360° × 25% = 90°. Không lấy 90 làm số học sinh vì đó là số độ của góc.
Bài 4
Lớp A có 20 trong 30 em đạt yêu cầu; lớp B có 18 trong 20 em đạt. Nhóm nào có tỉ lệ đạt cao hơn?
Xem lời giải và cách thử lại
Tỉ lệ của A là 20/30 = 2/3, xấp xỉ 66,7%; của B là 18/20 = 90%. Vì 90% lớn hơn 66,7%, lớp B có tỉ lệ đạt cao hơn trong hai mẫu đã cho, dù số lượng đạt của B ít hơn A.
Bài 5
Bốn nhóm không chồng lấn có tổng 40 người và tần số 8, 12, x, 10. Tìm x và phần trăm của nhóm ấy.
Xem lời giải và cách thử lại
Có 8 + 12 + x + 10 = 40 nên x = 10. Tỉ lệ là 10/40 × 100% = 25%. Cộng kiểm tra: 8 + 12 + 10 + 10 = 40.
Bài 6
Năm thời gian học giả định là 20, 30, 30, 40, 60 phút. Sau đó thêm một lần học 30 phút. Tính trung bình trước và sau khi thêm.
Xem lời giải và cách thử lại
Ban đầu tổng 180 phút, trung bình 180/5 = 36 phút. Sau khi thêm, tổng là 210 phút với 6 lần học nên trung bình 210/6 = 35 phút. Giá trị mới 30 thấp hơn trung bình cũ nên trung bình giảm, phù hợp kết quả.
Tự kiểm tra xem em đã hiểu chưa
Không nhìn lời giải, em hãy giải thích vì sao mẫu số của điểm trung bình là 40, còn số độ của một vòng quạt là 360. Sau đó thay tần số điểm 9 từ 8 thành 10 và tự cập nhật cả tổng số lẫn tổng điểm; đừng chỉ sửa tử số.
Giải đáp khi tự học
Có phải tổng phần trăm lúc nào cũng đúng 100%?
Đúng khi các nhóm chia đủ toàn bộ mẫu và không chồng lấn. Nếu dữ liệu đã làm tròn, tổng có thể lệch nhẹ; nếu được chọn nhiều phương án thì tổng lượt chọn có thể vượt 100% khi chia theo số người.
Có thể lấy trung bình hai điểm trung bình không?
Chỉ làm như vậy khi hai nhóm có cùng số đối tượng. Nếu khác quy mô, hãy đổi mỗi trung bình thành tổng bằng cách nhân với số đối tượng, cộng các tổng rồi chia cho tổng số đối tượng.
Khi nào dùng phần trăm thay vì số lượng?
Dùng phần trăm khi cần so sánh cơ cấu hoặc các nhóm khác quy mô. Khi đề hỏi có bao nhiêu học sinh, kết quả cuối cần là số học sinh, không chỉ là tỉ lệ.
Tải phiếu luyện và chọn bài tiếp theo
Phiếu PDF là học liệu tự biên để in và luyện tập. Nội dung không phải đáp án chính thức của tuyển tập tham khảo.