LỚP TOÁN
THẦY TIẾN
Toán thực tế vào 10

CHUYÊN ĐỀ 8 · BÀI TẬP TỰ BIÊN

Xác suất thực tế lớp 9: liệt kê kết quả và đếm đúng

Một đáp số xác suất chỉ đáng tin khi em biết mẫu số đang đếm những kết quả nào. Câu “có hai màu nên xác suất là một nửa” thường sai nếu số vật của hai màu khác nhau. Bài học này hướng dẫn chọn đúng đơn vị kết quả, liệt kê có hệ thống và kiểm tra các trường hợp có hoàn lại, không hoàn lại. Các hộp thẻ, viên bi và phép thử bên dưới đều là mô hình giả định phục vụ học Toán, không phải mô tả một trò chơi có thưởng.

Mục tiêu và kiến thức cần chuẩn bị

  • Xác định không gian mẫu của một phép thử đơn giản.
  • Đếm đúng số kết quả thuận lợi, tránh trùng khi dùng “hoặc”.
  • Phân biệt chọn có thứ tự, không có thứ tự và việc hoàn lại.

Em cần biết rút gọn phân số và đọc các từ “đúng một”, “ít nhất một”, “không quá”. Nếu mới làm quen với xác suất, nên thử liệt kê vài kết quả bằng ký hiệu trước khi dùng phép nhân.

Biên soạn cho Lớp Toán Thầy Tiến · 28/10/2026. Các tình huống và số liệu luyện tập được tự biên.

Chọn một kết quả sơ cấp rõ ràng

Khi rút một thẻ trong hộp gồm các thẻ cùng loại mang số 1 đến 12, một kết quả là một số cụ thể, chẳng hạn 7. Nếu trộn đều và rút công bằng, 12 thẻ có cơ hội như nhau. Không gian mẫu có 12 kết quả; biến cố “rút được số chẵn” gồm sáu trong số ấy. Điều kiện cùng loại và chọn ngẫu nhiên giúp mô hình đồng khả năng có cơ sở.

Nếu hộp có ba bi đỏ và hai bi xanh, hai nhãn màu không phải hai kết quả đồng khả năng. Nên đặt tên các viên là Đ1, Đ2, Đ3, X1, X2. Khi đó có năm viên có thể được chọn và biến cố đỏ có ba kết quả thuận lợi. Phân số cần dùng là 3/5, không phải 1/2.

Dùng công thức khi các kết quả đồng khả năng

Trong mô hình hữu hạn đồng khả năng, xác suất của biến cố A bằng số kết quả thuận lợi chia cho tổng số kết quả có thể xảy ra. Cần nêu cả hai số, rồi mới rút gọn. Công thức không cho phép tùy ý xem mọi danh mục trong một bảng là có cơ hội bằng nhau; nếu bảng chứa các nhóm đông ít khác nhau, đơn vị chọn phải được xác định trước.

Một kiểm tra rất nhanh là 0 ≤ P(A) ≤ 1. Biến cố chắc chắn có xác suất 1; biến cố không thể có xác suất 0. Một biến cố có xác suất lớn không có nghĩa chắc chắn xảy ra trong lần thử tới. Xác suất của mô hình cũng không phải lời hứa về số lần xuất hiện chính xác trong một loạt ít phép thử.

Từ “hoặc” cần xử lý phần bị đếm hai lần

Ở bài chọn thẻ số, “chia hết cho 3 hoặc 4” bao gồm những số thỏa một trong hai điều kiện, kể cả số thỏa cả hai. Nếu cộng hai danh sách, số 12 sẽ xuất hiện hai lần. Cách dễ kiểm soát ở lớp 9 là viết hai tập, gộp thành một danh sách không lặp rồi đếm. Không cần học thuộc một công thức tập hợp phức tạp trước khi hiểu việc đếm.

“Ít nhất một” cũng thường thuận lợi khi xét biến cố đối: lấy 1 trừ xác suất “không có lần nào”. Tuy nhiên, vẫn phải dựng đúng mẫu của phép thử. Với hai lần chọn, việc có trả vật về hộp trước lần thứ hai hay không làm thay đổi mẫu số; không thể dùng một phép trừ đúng để cứu một không gian mẫu sai.

Chọn hai vật: thống nhất có xét thứ tự hay không

Nếu chọn cùng lúc hai trong năm viên phân biệt và mọi cặp có cơ hội như nhau, có thể liệt kê các cặp không xét thứ tự. Cặp Đ1–X1 chỉ xuất hiện một lần. Nếu chọn lần lượt, mỗi kết quả là cặp có thứ tự, chẳng hạn (Đ1, X1); khi ấy (X1, Đ1) là kết quả khác. Hai cách đều dùng được, miễn tử và mẫu thống nhất.

Với năm vật khác nhau chọn hai không hoàn lại, có 5 × 4 = 20 kết quả có thứ tự. Mỗi cặp không thứ tự ứng với hai thứ tự, nên có 10 cặp. Không được đếm 6 cặp thuận lợi ở tử rồi chia cho 20 kết quả có thứ tự ở mẫu. Cách trình bày nhất quán quan trọng hơn việc cố tìm công thức ngắn nhất.

Hoàn lại làm thay đổi lần chọn thứ hai

Nếu rút rồi trả viên bi về hộp và trộn lại, lần thứ hai vẫn có năm viên để chọn. Nếu không trả lại, chỉ còn bốn viên và số viên của màu đã rút giảm đi một. Do đó phép thử hai lần có hoàn lại thường có 5 × 5 kết quả có thứ tự, còn không hoàn lại có 5 × 4 kết quả.

Hãy vẽ sơ đồ cây với nhánh đầu là kết quả lần một, nhánh sau là kết quả lần hai. Ghi số vật còn lại bên cạnh mỗi nhánh. Cụm “hai lần chọn độc lập” không nên tự thêm vào đề; trong mô hình rút không hoàn lại, lần đầu ảnh hưởng cơ hội ở lần sau. Nếu đề thiếu quy định hoàn lại, cần nêu rõ mô hình đang sử dụng.

Xác suất và không gian mẫu: sơ đồ theo số liệu bài mẫu
Sơ đồ đọc cùng bài mẫu; hình khối không theo tỉ lệ đo đạc.

Bài mẫu 1: Chọn thẻ có điều kiện “hoặc”

Rút ngẫu nhiên một thẻ từ 12 thẻ cùng loại ghi các số 1 đến 12. Tính xác suất để số được rút chia hết cho 3 hoặc chia hết cho 4.

  1. Không gian mẫu có 12 số từ 1 đến 12; các thẻ được giả thiết có cơ hội được rút như nhau.
  2. Các số chia hết cho 3: 3, 6, 9, 12. Các số chia hết cho 4: 4, 8, 12.
  3. Gộp không lặp được 3, 4, 6, 8, 9, 12: có sáu kết quả thuận lợi. Số 12 chỉ tính một lần.
  4. Xác suất là 6/12 = 1/2. Kiểm tra bằng biến cố đối: sáu số 1, 2, 5, 7, 10, 11 không thỏa; tổng hai xác suất bằng 1.

Bài mẫu 2: Chọn hai bi khác màu, không hoàn lại

Một hộp có ba bi đỏ Đ1, Đ2, Đ3 và hai bi xanh X1, X2, các viên cùng kích thước. Chọn ngẫu nhiên hai viên cùng lúc, mọi cặp đồng khả năng. Tính xác suất được một viên mỗi màu.

  1. Liệt kê các cặp không thứ tự: Đ1Đ2, Đ1Đ3, Đ1X1, Đ1X2, Đ2Đ3, Đ2X1, Đ2X2, Đ3X1, Đ3X2, X1X2. Có 10 cặp.
  2. Cặp một đỏ một xanh được tạo bằng cách chọn một trong ba đỏ và một trong hai xanh: 3 × 2 = 6 cặp.
  3. Xác suất cần tìm là 6/10 = 3/5. Có thể thử bằng cặp cùng màu: ba cặp đỏ–đỏ và một cặp xanh–xanh, tổng bốn cặp.
  4. Nếu xét thứ tự thì có 20 kết quả, trong đó 12 thuận lợi; 12/20 vẫn bằng 3/5. Đây là phép đối chiếu để bắt lỗi dùng lẫn hai cách đếm.

Những lỗi thường gặp và cách sửa

  • Coi mỗi màu là một kết quả đồng khả năng. Hãy gắn nhãn từng vật khi số lượng mỗi màu khác nhau. Chọn một vật công bằng không đồng nghĩa chọn một màu công bằng.
  • Cộng cả hai danh sách mà không loại phần trùng. Viết danh sách hợp rồi gạch các số lặp. Ở bài thẻ, số thỏa cả hai điều kiện vẫn chỉ là một thẻ.
  • Đếm thiếu trường hợp đổi thứ tự. Nếu dùng cặp có thứ tự, phải xét cả đỏ–xanh và xanh–đỏ. Nếu dùng cặp không thứ tự, không nhân hai lần nữa.

Khi đề thay đổi, cần kiểm tra điều gì?

Nếu phép thử chuyển thành chọn một học sinh từ hai lớp có sĩ số khác nhau, hãy hỏi em được chọn lớp trước rồi chọn học sinh, hay chọn trực tiếp trong toàn bộ học sinh. Hai quy trình có thể cho xác suất khác nhau. Không tự đổi quy trình chỉ vì các đối tượng cuối cùng trông giống nhau.

Sáu bài tự luyện có lời giải

Hãy che lời giải, viết mô hình và điều kiện trước. Sau khi đối chiếu, chỉ ra dòng sai, sửa lại rồi thử dữ kiện ban đầu. Đáp số đúng cần đi cùng đơn vị và lời kết luận.

Bài 1

Gieo một xúc xắc cân đối sáu mặt. Tính xác suất số chấm lớn hơn 4.

Xem lời giải và cách thử lại

Các kết quả 1 đến 6 đồng khả năng. Biến cố gồm 5 và 6, có hai kết quả thuận lợi. Xác suất 2/6 = 1/3. Từ “lớn hơn 4” không bao gồm mặt 4.

Bài 2

Rút một thẻ trong 20 thẻ cùng loại đánh số 1 đến 20. Tính xác suất số chia hết cho 5.

Xem lời giải và cách thử lại

Các số thuận lợi là 5, 10, 15, 20, có bốn thẻ. Mẫu có 20 thẻ nên xác suất 4/20 = 1/5. Việc liệt kê giúp không quên số 20 ở cuối khoảng.

Bài 3

Tung hai đồng xu cân đối, độc lập. Tính xác suất xuất hiện đúng một mặt ngửa.

Xem lời giải và cách thử lại

Không gian mẫu có NN, NS, SN, SS, trong đó N là ngửa và S là sấp. Đúng một ngửa gồm NS và SN nên xác suất 2/4 = 1/2. Không gộp NS và SN thành một trường hợp trong khi vẫn dùng mẫu bốn phần tử.

Bài 4

Hộp có hai bi đỏ và ba bi xanh phân biệt. Chọn ngẫu nhiên hai viên cùng lúc không hoàn lại. Tính xác suất cả hai xanh.

Xem lời giải và cách thử lại

Có 10 cặp không thứ tự trong năm viên. Ba bi xanh cho ba cặp xanh–xanh nên xác suất 3/10. Cách xét thứ tự cho 3 × 2 kết quả thuận lợi trên 5 × 4 kết quả, cũng bằng 3/10.

Bài 5

Hộp có ba đỏ, hai xanh. Chọn hai lần có hoàn lại và trộn đều giữa hai lần. Tính xác suất cả hai đỏ; so với trường hợp không hoàn lại.

Xem lời giải và cách thử lại

Có hoàn lại: có 25 kết quả có thứ tự và chín kết quả đỏ–đỏ, xác suất 9/25. Không hoàn lại: có 20 kết quả và sáu đỏ–đỏ, xác suất 3/10. Hai giá trị khác nhau vì lần hai có số vật còn lại khác nhau.

Bài 6

Ba bạn A, B, C được xếp ngẫu nhiên thành một hàng, mọi thứ tự đồng khả năng. Tính xác suất A đứng trước B.

Xem lời giải và cách thử lại

Có sáu thứ tự: ABC, ACB, BAC, BCA, CAB, CBA. A trước B ở ABC, ACB, CAB, có ba trường hợp nên xác suất 3/6 = 1/2. A không cần đứng ngay cạnh B.

Tự kiểm tra xem em đã hiểu chưa

Em hãy giải thích bằng một câu vì sao xác suất chọn một bi đỏ là 3/5 nhưng xác suất chọn hai bi đỏ không hoàn lại không phải (3/5)². Nếu còn lúng túng, viết tên năm viên và liệt kê cặp trước khi tính.

Giải đáp khi tự học

Hai cách đếm cho đáp số khác nhau thì kiểm tra ở đâu?

Kiểm tra thứ tự trước. Tử và mẫu phải cùng đếm cặp có thứ tự hoặc cùng đếm cặp không thứ tự. Sau đó kiểm tra mỗi kết quả có được coi là đồng khả năng đúng với đề hay không.

Có bắt buộc dùng công thức tổ hợp không?

Không. Với mẫu nhỏ, bảng hoặc danh sách cặp rất rõ ràng và phù hợp để hiểu bản chất. Có thể dùng cách đếm nhanh sau khi đã biết các đối tượng đang được đếm.

Có thể làm tròn xác suất thành phần trăm không?

Có khi đề yêu cầu. Nên giữ phân số chính xác đến cuối, sau đó đổi sang phần trăm và làm tròn theo đề; đừng làm tròn từng nhánh rồi cộng.

Tải phiếu luyện và chọn bài tiếp theo

Phiếu PDF là học liệu tự biên để in và luyện tập. Nội dung không phải đáp án chính thức của tuyển tập tham khảo.

Trao đổi phần kiến thức con cần củng cố