LỚP TOÁN
THẦY TIẾN
Toán thực tế vào 10

CHUYÊN ĐỀ 13 · BÀI TẬP TỰ BIÊN

Toán thực tế lớn nhất, nhỏ nhất bằng biến đổi bình phương

Một biểu thức có thể cho nhiều giá trị đúng, nhưng bài toán tối ưu yêu cầu chọn giá trị tốt nhất trong miền được phép. Học sinh lớp 9 có thể giải nhiều bài loại này bằng cách đưa biểu thức về bình phương cộng hoặc trừ một hằng số, không cần đạo hàm. Chuyên đề bắt đầu từ chia một sợi dây thành hai hình vuông, rồi mở rộng sang rào vườn và số lượng nguyên. Cả kết quả tối ưu lẫn điều kiện đạt được đều phải được giải thích.

Mục tiêu và kiến thức cần chuẩn bị

  • Lập đúng biểu thức mục tiêu và miền của biến.
  • Hoàn thành bình phương để chứng minh cận trên hoặc cận dưới.
  • Kiểm tra giá trị đạt dấu bằng có hợp lệ, đặc biệt khi biến nguyên.

Ôn hằng đẳng thức (a ± b)² và công thức chu vi, diện tích hình vuông–chữ nhật. Cần phân biệt biến đang biểu diễn cạnh, chu vi hay tổng chiều dài vật liệu; những đại lượng ấy không có cùng công thức.

Biên soạn cho Lớp Toán Thầy Tiến · 28/10/2026. Các tình huống và số liệu luyện tập được tự biên.

Xác định đang tối ưu đại lượng nào

Nếu đề cho một sợi dây chia thành hai phần để uốn hai hình vuông, mỗi phần dây là chu vi của một hình vuông. Cạnh phải bằng một phần tư độ dài dây tương ứng, diện tích bằng bình phương cạnh. Không lấy độ dài đoạn dây làm thẳng cạnh hình vuông. Viết rõ đơn vị của biến và đơn vị của biểu thức cần tối ưu.

Đề hỏi tổng diện tích nhỏ nhất khác với hỏi diện tích một hình nhỏ nhất. Nếu hai đoạn dây đều phải dương, biến không được bằng 0 hay bằng toàn bộ chiều dài dây. Điều kiện này quyết định một giá trị chỉ được tiến gần hay thực sự đạt được. Đừng bỏ miền xác định khi biểu thức đã được biến đổi đẹp.

Một bình phương luôn không âm

Với mọi số thực x, (x − a)² ≥ 0 và bằng 0 đúng khi x = a. Vì vậy biểu thức A(x − a)² + b với A > 0 có giá trị nhỏ nhất b nếu x = a nằm trong miền cho phép. Biểu thức b − A(x − a)² có giá trị lớn nhất b trong cùng điều kiện ấy.

Một lời giải đủ cần có ba phần: biến đổi chính xác, dùng tính không âm để suy ra cận và kiểm tra điều kiện đạt dấu bằng. Chỉ ghi giá trị b sau khi thấy một bình phương chưa đủ nếu x = a không hợp lệ. Bài tự luyện về miền 2 ≤ x ≤ 5 minh họa trường hợp điểm trung tâm 6 bị loại.

Hoàn thành bình phương có kiểm soát

Để biến đổi x² − 12x + 50, nhận ra x² − 12x = (x − 6)² − 36, nên cả biểu thức bằng (x − 6)² + 14. Cần bù lại đúng hằng số đã thêm, không viết thành (x − 6)² + 50. Có thể khai triển ngược ở một dòng nháp để kiểm tra.

Khi hệ số của x² khác 1, thường nên đưa hệ số ấy ra ngoài trước. Ví dụ −2x² + 40x = −2(x² − 20x) = 200 − 2(x − 10)². Dấu âm bên ngoài làm biểu thức không vượt quá 200, chứ không phải không nhỏ hơn 200.

Ràng buộc hình học phải đi cùng biểu thức

Một vườn chữ nhật tựa vào tường, chỉ rào ba cạnh, không dùng công thức tổng rào bằng chu vi bốn cạnh. Nếu bề rộng x có hai cạnh phải rào và chiều dài y chỉ có một cạnh phải rào thì 2x + y bằng chiều dài vật liệu. Từ đó mới thay y vào diện tích xy.

Sau khi tìm x tối ưu, cần tìm lại y và thử lượng rào đã dùng. Khi bài yêu cầu mỗi cạnh ít nhất một độ dài nào đó, miền của x sẽ hẹp hơn. Không thể chỉ giữ kết quả của bài không có điều kiện phụ. Hình vẽ giúp hiểu vị trí tường, nhưng số đo và mô tả mới là căn cứ lập quan hệ.

Biến nguyên cần kiểm tra các giá trị lân cận

Nếu biểu thức đạt cực đại ở x = 4,25 nhưng x là số sản phẩm hoặc số gói nguyên, không được trả lời 4,25 sản phẩm. Với biểu thức dạng b − A(x − a)², giá trị nguyên gần a nhất trong miền làm bình phương nhỏ nhất. Hãy tính trực tiếp ở các số nguyên lân cận và so sánh.

Cách xét số gần nhất dựa trên dạng bình phương, không phải quy tắc làm tròn tùy ý. Khi miền có giới hạn, các số lân cận cũng phải thuộc miền. Nếu có hai số nguyên cùng khoảng cách đến a, có thể có hai cách đạt cùng giá trị tối ưu; cần nêu cả hai nếu câu hỏi yêu cầu các phương án.

Bài toán lớn nhất, nhỏ nhất: sơ đồ theo số liệu bài mẫu
Sơ đồ đọc cùng bài mẫu; hình khối không theo tỉ lệ đo đạc.

Bài mẫu 1: Chia dây để tổng diện tích hai hình vuông nhỏ nhất

Một sợi dây dài 12 m được cắt thành hai đoạn dương, mỗi đoạn uốn thành một hình vuông, bỏ qua phần nối. Tìm cách chia để tổng diện tích nhỏ nhất.

  1. Gọi x mét là độ dài đoạn thứ nhất, 0 < x < 12. Đoạn thứ hai dài 12 − x mét.
  2. Hai cạnh hình vuông là x/4 và (12 − x)/4. Tổng diện tích S = x²/16 + (12 − x)²/16, đơn vị m².
  3. Biến đổi: S = (x − 6)²/8 + 4,5. Vì bình phương không âm, S ≥ 4,5 m².
  4. Dấu bằng khi x = 6, thuộc miền. Chia dây thành hai đoạn 6 m, mỗi hình có cạnh 1,5 m; tổng diện tích 2 × 1,5² = 4,5 m².
  5. Thử cách chia 4 m và 8 m cho tổng 1² + 2² = 5 m², lớn hơn 4,5. Phép thử này minh họa kết quả; bất đẳng thức bình phương mới là chứng minh cho mọi cách chia.

Bài mẫu 2: Rào ba cạnh vườn tựa tường

Có 40 m hàng rào để làm ba cạnh của một vườn chữ nhật; cạnh thứ tư tựa vào tường thẳng và không cần rào. Tìm diện tích lớn nhất, các cạnh đều dương.

  1. Gọi x là bề rộng vuông góc tường và y là chiều dài song song tường. Hai cạnh rộng cần rào nên 2x + y = 40.
  2. Suy ra y = 40 − 2x, với 0 < x < 20. Diện tích S = x(40 − 2x).
  3. Hoàn thành bình phương: S = 200 − 2(x − 10)² ≤ 200.
  4. Dấu bằng khi x = 10 m, khi đó y = 20 m. Thử hàng rào: 2 × 10 + 20 = 40 m. Diện tích lớn nhất 200 m², không phải diện tích của hình vuông chu vi 40 m.

Những lỗi thường gặp và cách sửa

  • Coi đoạn dây là cạnh hình vuông. Đoạn dây dùng để uốn hình là chu vi. Chia bốn để có cạnh rồi mới bình phương.
  • Nêu cận nhưng không kiểm tra dấu bằng. Giá trị của biến làm bình phương bằng 0 phải nằm trong miền. Nếu không, cận ấy có thể không đạt được.
  • Làm tròn biến nguyên mà không so sánh. Tính trực tiếp ở những số nguyên phù hợp gần tâm bình phương. Việc so sánh còn giúp phát hiện hai phương án tối ưu bằng nhau.

Khi đề thay đổi, cần kiểm tra điều gì?

Nếu chỉ cho diện tích và yêu cầu chu vi nhỏ nhất, biểu thức có thể chứa cả x và 1/x; không nên gán ngay công thức của bài tổng chiều dài cố định. Hãy xác định lại đại lượng cố định, đại lượng cần tối ưu và điều kiện. Ở mức bài học này, ta tập trung các mô hình đưa được về biểu thức bậc hai và bình phương.

Sáu bài tự luyện có lời giải

Hãy che lời giải, viết mô hình và điều kiện trước. Sau khi đối chiếu, chỉ ra dòng sai, sửa lại rồi thử dữ kiện ban đầu. Đáp số đúng cần đi cùng đơn vị và lời kết luận.

Bài 1

Hai số dương có tổng 20. Tìm tích lớn nhất.

Xem lời giải và cách thử lại

Gọi một số là x, 0 < x < 20, số kia là 20 − x. Tích x(20 − x) = 100 − (x − 10)² ≤ 100. Dấu bằng khi cả hai số bằng 10, hợp điều kiện.

Bài 2

Một dây dài 20 m chia thành hai đoạn dương để uốn hai hình vuông. Tìm tổng diện tích nhỏ nhất.

Xem lời giải và cách thử lại

Gọi x là đoạn đầu, tổng diện tích S = x²/16 + (20 − x)²/16 = (x − 10)²/8 + 12,5. Nhỏ nhất 12,5 m² khi hai đoạn cùng dài 10 m, cạnh mỗi hình là 2,5 m.

Bài 3

Hình chữ nhật có chu vi 36 m. Tìm diện tích lớn nhất.

Xem lời giải và cách thử lại

Gọi một cạnh x, cạnh kia 18 − x với 0 < x < 18. S = x(18 − x) = 81 − (x − 9)² ≤ 81 m². Dấu bằng khi hai cạnh cùng bằng 9 m; hình vuông là một trường hợp hình chữ nhật.

Bài 4

Dùng 60 m rào làm ba cạnh vườn tựa tường như bài mẫu. Tìm hai kích thước và diện tích lớn nhất.

Xem lời giải và cách thử lại

Gọi rộng x, dài 60 − 2x, 0 < x < 30. S = x(60 − 2x) = 450 − 2(x − 15)². Diện tích lớn nhất 450 m² khi rộng 15 m, dài 30 m. Thử lượng rào 2 × 15 + 30 = 60.

Bài 5

Tìm giá trị nhỏ nhất của C(x) = x² − 12x + 50 khi 2 ≤ x ≤ 5.

Xem lời giải và cách thử lại

C = (x − 6)² + 14. Điểm x = 6 không thuộc miền. Trên đoạn từ 2 đến 5, khoảng cách tới 6 nhỏ nhất ở x = 5, bình phương bằng 1. Do đó giá trị nhỏ nhất là 15, đạt ở x = 5, không phải 14.

Bài 6

Một mô hình điểm thưởng giả định có P(x) = −2x² + 17x − 5, với x nguyên và 0 ≤ x ≤ 8. Tìm x cho điểm lớn nhất.

Xem lời giải và cách thử lại

P = 249/8 − 2(x − 17/4)². Tâm là 4,25; hai số nguyên lân cận là 4 và 5. P(4) = 31, P(5) = 30. Số 4 gần 4,25 nhất trong miền nguyên nên giá trị lớn nhất là 31 điểm, đạt ở x = 4.

Tự kiểm tra xem em đã hiểu chưa

Em hãy tự khai triển hai dạng cuối của bài mẫu để thu lại biểu thức ban đầu. Sau đó giải thích vì sao bài dây cho một giá trị nhỏ nhất, còn bài rào vườn cho một giá trị lớn nhất. Từ “cộng” hoặc “trừ” trước bình phương là điểm cần hiểu.

Giải đáp khi tự học

Thử nhiều giá trị bằng máy tính có phải chứng minh không?

Không. Một bảng thử hữu hạn có thể bỏ sót giá trị tốt hơn. Biến đổi về bình phương cho phép kiểm soát mọi giá trị trong miền; bảng thử chỉ giúp phát hiện và kiểm tra dự đoán.

Có cần đạo hàm để làm các bài này không?

Không cần cho các mô hình bậc hai trong chuyên đề. Hằng đẳng thức, tính không âm của bình phương và điều kiện của biến đủ để lập luận.

Điểm làm bình phương bằng 0 nằm ngoài miền thì sao?

Phải tìm giá trị trong miền làm bình phương nhỏ nhất hoặc lớn nhất theo mục tiêu. Với một đoạn kín, có thể so khoảng cách đến tâm và xét các đầu mút; không tự giữ cận của miền số thực toàn bộ.

Tải phiếu luyện và chọn bài tiếp theo

Phiếu PDF là học liệu tự biên để in và luyện tập. Nội dung không phải đáp án chính thức của tuyển tập tham khảo.

Trao đổi phần kiến thức con cần củng cố