TOÁN LỚP 8 · CHUYÊN ĐỀ CÓ LỜI GIẢI
Định lí Thalès lớp 8: ghép đoạn và kiểm đường song song
Đường song song tạo ra những đoạn tương ứng, nhưng phần trên, phần còn lại và cả cạnh không được ghép lẫn nhau. Hai hình cụ thể giúp em theo dõi định lí thuận và đảo.
1. Đọc đúng vị trí điểm trước khi viết tỉ số
Xét tam giác ABC. Điểm D nằm giữa A và B, điểm E nằm giữa A và C; DE song song với BC. Khi đó hai cạnh AB, AC được đường song song cắt theo cùng một tỉ lệ. Trong phạm vi bài này, D và E luôn nằm trên hai cạnh, không nằm trên phần kéo dài.
Định lí Thalès cho AD/AB = AE/AC; cũng có thể dùng AD/DB = AE/EC hoặc DB/AB = EC/AC. Mỗi đẳng thức phải ghép các đoạn ở cùng vị trí: đoạn gần A với đoạn gần A, phần còn lại với phần còn lại, cả cạnh với cả cạnh.
Ghi một hàng tương ứng A ↔ A, D ↔ B, E ↔ C giúp tránh đảo tỉ số. Chẳng hạn AD/AB không được ghép với AC/AE, vì một bên là phần trên chia cả cạnh, bên kia đã đảo chiều.
2. Bài mẫu: tính AE, EC và DE khi đã có song song
Đề bài. Trong tam giác ABC, D thuộc cạnh AB, E thuộc cạnh AC, DE ∥ BC. Biết AB = 15 cm, AC = 20 cm, AD = 6 cm, BC = 25 cm. Tính AE, EC và DE.
- Vì DE ∥ BC nên AD/AB = AE/AC. Thay số được 6/15 = AE/20, suy ra AE = 8 cm.
- Vì E nằm giữa A và C, EC = AC − AE = 20 − 8 = 12 cm. Không lấy AE + AC.
- Định lí Thalès đảo chưa cần dùng ở đây vì song song đã là giả thiết. Để tính đoạn DE, ta dùng hệ quả Thalès: DE/BC = AD/AB = 2/5. Suy ra DE = 25 × 2/5 = 10 cm.
- Kiểm tra tỉ số: AD/AB = 6/15 = 2/5; AE/AC = 8/20 = 2/5; DE/BC = 10/25 = 2/5. Cả ba thống nhất.
Nếu muốn kiểm theo tỉ số các phần còn lại, DB = 15 − 6 = 9 cm nên AD/DB = 6/9 = 2/3 và AE/EC = 8/12 = 2/3. Hai tỉ số 2/5 và 2/3 không mâu thuẫn: chúng đang so những cặp đoạn khác nhau.
3. Vì sao DE cũng tỉ lệ với BC?
Đây là hệ quả thường dùng cùng định lí Thalès. Một cách giải thích khi đã học tam giác đồng dạng là xét hai tam giác ADE và ABC:
- Hai góc DAE và BAC là cùng một góc tại A, do D nằm trên AB và E nằm trên AC.
- Vì DE ∥ BC và A, D, B thẳng hàng theo thứ tự đó, góc ADE bằng góc ABC theo góc đồng vị.
- Hai tam giác ADE và ABC đồng dạng theo góc–góc, với A ↔ A, D ↔ B, E ↔ C.
- Các cạnh tương ứng tỉ lệ nên AD/AB = AE/AC = DE/BC.
Nếu lớp đang học Thalès trước phần đồng dạng, em có thể sử dụng hệ quả đã được học và ghi đúng tên căn cứ; phần trên là lời giải thích để nối kiến thức về sau. Không dùng một đường “trông song song” làm tiền đề cho chứng minh.
4. Định lí đảo: từ tỉ số suy ra đường song song
Với D nằm giữa A, B và E nằm giữa A, C, nếu AD/AB = AE/AC thì DE ∥ BC theo định lí Thalès đảo. Điều kiện vị trí điểm không được bỏ. Không lấy tỉ số của các đoạn bất kỳ trên hai đường không cùng xuất phát từ A.
Ví dụ: AD = 4 cm, DB = 6 cm, AE = 6 cm, EC = 9 cm. Khi đó AB = 10 cm, AC = 15 cm và AD/AB = 4/10 = 2/5, AE/AC = 6/15 = 2/5. Suy ra DE ∥ BC.
Cũng có thể so AD/DB = 4/6 với AE/EC = 6/9, cùng bằng 2/3. Nếu dùng cách này, nên giải thích chuyển sang tỉ số phần trên chia cả cạnh: từ AD/DB = AE/EC suy ra AD × EC = AE × DB; cộng AD × AE vào hai vế, được AD × AC = AE × AB, tức AD/AB = AE/AC. Tất cả độ dài ở đây dương nên các phép chia hợp lệ.
Để thấy vì sao kết luận đúng, qua D kẻ đường song song với BC, cắt AC tại E′. Định lí thuận cho AE′/AC = AD/AB. Theo giả thiết, tỉ số ấy cũng bằng AE/AC, nên AE′ = AE. Vì E, E′ cùng nằm trên tia AC và cách A cùng một độ dài, E′ trùng E; do đó DE chính là đường song song vừa kẻ.
5. Ba lỗi làm tỉ số sai dù tính toán đúng
Lấy cả cạnh thay cho đoạn còn lại
Nếu AB = 14 cm, AD = 5 cm thì DB = 9 cm. Tỉ số AD/DB là 5/9, không phải 5/14. Hãy ghi đoạn còn thiếu bằng phép trừ trước.
Đảo một tỉ số mà không đảo tỉ số kia
Đã chọn AD/AB thì ở cạnh còn lại phải là AE/AC. Nếu muốn đổi sang AB/AD, phải đồng thời đổi sang AC/AE. Có thể đọc thành lời “tam giác nhỏ chia tam giác lớn” để giữ một hướng.
Dùng chính điều cần chứng minh
Bài yêu cầu chứng minh DE ∥ BC thì không được mở đầu “vì DE ∥ BC nên…”. Trước tiên phải lập được hai tỉ số bằng nhau từ độ dài hoặc dữ kiện khác, sau đó mới gọi định lí đảo.
6. Năm bài tự luyện có căn cứ từng bước
Bài 1
D thuộc AB, E thuộc AC, DE song song BC. Biết AB = 18 cm, AD = 6 cm, AC = 24 cm. Tính AE và EC.
Xem lời giải bài 1
AD/AB = 1/3 nên AE = 24/3 = 8 cm. Vì E nằm giữa A và C, EC = 24 − 8 = 16 cm.
Bài 2
D thuộc AB, E thuộc AC, DE song song BC. Biết AD = 5 cm, DB = 7 cm, AE = 10 cm. Tính AC.
Xem lời giải bài 2
AB = 5 + 7 = 12 cm. Từ AD/AB = AE/AC suy ra 5/12 = 10/AC nên AC = 24 cm. Không dùng 5/7 = 10/AC.
Bài 3
D nằm giữa A, B; E nằm giữa A, C. Biết AD = 3 cm, DB = 5 cm, AE = 6 cm, EC = 10 cm. Chứng minh DE song song BC.
Xem lời giải bài 3
AB = 8 cm, AC = 16 cm. AD/AB = 3/8 và AE/AC = 6/16 = 3/8. Theo Thalès đảo, DE song song BC.
Bài 4
D nằm giữa A, B; E nằm giữa A, C. Biết AD = 3 cm, DB = 5 cm, AE = 6 cm, EC = 9 cm. DE có song song BC không?
Xem lời giải bài 4
Nếu DE song song BC thì Thalès thuận cho AD/AB = AE/AC. Nhưng 3/8 khác 6/15 = 2/5. Điều kiện cần không thỏa nên DE không song song BC.
Bài 5
D thuộc AB, E thuộc AC, DE song song BC. Biết AD/AB = 3/5 và BC = 35 cm. Tính DE.
Xem lời giải bài 5
Theo hệ quả Thalès, DE/BC = AD/AB = 3/5. Vậy DE = 35 × 3/5 = 21 cm; nhỏ hơn BC như tỉ số đã cho.
7. Luyện ghép cạnh, không học thuộc một hình cố định
Hãy xoay hình hoặc đặt tam giác nghiêng rồi viết lại hàng tương ứng A ↔ A, D ↔ B, E ↔ C. Khi tên điểm và vai trò được giữ rõ, công thức không phụ thuộc hướng vẽ.
Đọc tiếp tam giác đồng dạng và thứ tự cạnh tương ứng. Nếu bài có một tam giác vuông và cần tính cạnh trước khi lập tỉ số, có thể xem định lí Pythagore lớp 8. Thông tin chương trình học nằm ở trang lớp Toán 8.