Chuyển đến nội dung chính

TOÁN LỚP 8 · CHUYÊN ĐỀ CÓ LỜI GIẢI

Định lí Pythagore lớp 8: tính cạnh và nhận tam giác vuông

Nhận đúng cạnh huyền giúp em chọn phép cộng hoặc trừ hai bình phương. Bài học có chứng minh bằng diện tích, định lí đảo và ví dụ ứng dụng đo chiều cao.

1. Nhận cạnh huyền trước khi viết định lí Pythagore

Trong một tam giác vuông, cạnh đối diện góc vuông là cạnh huyền; hai cạnh tạo thành góc vuông là hai cạnh góc vuông. Cạnh huyền không nhất thiết nằm ngang hay nằm nghiêng trên trang giấy. Khi hình bị xoay, vai trò của các cạnh vẫn giữ nguyên.

Với tam giác ABC vuông tại A, cạnh huyền là BC. Định lí Pythagore cho BC² = AB² + AC². Đẳng thức này nói về bình phương độ dài. Không được bỏ các số mũ để viết BC = AB + AC.

Tam giác ABC vuông tại A; AB bằng 9 cm, AC bằng 12 cm, cạnh huyền BC bằng 15 cm.
Tam giác ABC vuông tại A, cạnh huyền BC đối diện góc vuông. Hình vẽ theo tỉ lệ 9 : 12 : 15.
Mở hình đầy đủ kích thước

Nếu đề chưa cho tam giác vuông hoặc chưa chứng minh được góc vuông, em chưa được áp dụng ngay đẳng thức trên. Một hình nhìn “gần vuông” chưa phải căn cứ. Để làm bài thuận lợi, khoanh đỉnh góc vuông, đánh dấu cạnh đối diện rồi mới thay các số vào đúng vị trí.

2. Vì sao tổng hai bình phương bằng bình phương cạnh huyền?

Gọi hai cạnh góc vuông của một tam giác là a, b, cạnh huyền là c, với a, b dương. Có thể hiểu định lí bằng cách ghép bốn tam giác vuông bằng nhau vào một hình vuông lớn cạnh a + b như hình dưới đây.

Bốn tam giác vuông bằng nhau bao quanh hình vuông cạnh c; hình vuông ngoài có cạnh a cộng b.
Bốn tam giác vuông bao quanh một hình vuông cạnh c. Hình minh họa có a : b = 3 : 4; lập luận dùng a, b dương bất kỳ.
Mở hình đầy đủ kích thước
  1. Mỗi cạnh của tứ giác ở giữa là một cạnh huyền của các tam giác nhỏ, nên cả bốn cạnh đều bằng c.
  2. Gọi hai góc nhọn của một tam giác nhỏ là α và β. Vì α + β = 90°, mỗi góc của tứ giác giữa bằng 180° − (α + β) = 90°.
  3. Tứ giác giữa có bốn góc vuông và cạnh c, nên là hình vuông diện tích c². Mỗi tam giác nhỏ có diện tích ab/2.
  4. Diện tích hình vuông lớn bằng tổng diện tích hình giữa và bốn tam giác: (a + b)² = c² + 4 × ab/2.
  5. Khai triển: a² + 2ab + b² = c² + 2ab. Trừ 2ab ở hai vế, được a² + b² = c².

Lập luận này dùng tổng góc trong tam giác và công thức diện tích, không dựa vào việc đo các cạnh trên hình. Mẫu vẽ có tỉ lệ a : b = 3 : 4 để dễ quan sát; phép tính diện tích ở trên vẫn dùng a, b bất kỳ dương.

3. Hai tình huống tính cạnh cần phân biệt

Tìm cạnh huyền: cộng hai bình phương

Cho tam giác ABC vuông tại A, AB = 9 cm và AC = 12 cm. Ta có BC² = 9² + 12² = 81 + 144 = 225. Vì BC là độ dài dương, BC = √225 = 15 cm. Không ghi BC = ±15 cm.

Tìm cạnh góc vuông: lấy bình phương cạnh huyền trừ bình phương cạnh đã biết

Cho tam giác MNP vuông tại M, NP = 26 cm, MN = 10 cm. Cạnh huyền là NP nên MP² = NP² − MN² = 26² − 10² = 676 − 100 = 576. Suy ra MP = 24 cm.

Thử lại 10² + 24² = 100 + 576 = 676 = 26². Kết quả cũng phù hợp vì mỗi cạnh góc vuông phải ngắn hơn cạnh huyền. Nếu phép trừ tạo số âm, cần kiểm lại vai trò các cạnh hoặc tính hợp lí của dữ kiện.

4. Định lí đảo: kiểm tra một tam giác có vuông không

Nếu một tam giác có bình phương một cạnh bằng tổng bình phương hai cạnh kia, tam giác đó vuông tại đỉnh đối diện cạnh ấy. Khi biết ba độ dài, hãy chọn cạnh lớn nhất để đặt riêng một vế; nếu tam giác vuông thì cạnh đó mới có thể là cạnh huyền.

Ví dụ: tam giác ABC có AB = 7 cm, AC = 24 cm, BC = 25 cm. Ta có 7² + 24² = 49 + 576 = 625 = 25². Theo định lí Pythagore đảo, tam giác ABC vuông tại A vì BC đối diện A.

Nếu chỉ cho ba đoạn chưa khẳng định chúng tạo thành tam giác, cần kiểm tra tổng hai độ dài nhỏ nhất lớn hơn độ dài lớn nhất. Chẳng hạn 2, 3, 6 không ghép được thành tam giác vì 2 + 3 < 6. Với 6, 8, 11, điều kiện tam giác thỏa mãn nhưng 6² + 8² = 100 ≠ 121 = 11², nên tam giác ấy không vuông.

Không kết luận góc vuông ở điểm có tên đứng đầu tùy ý. Hãy nhìn cạnh được bình phương riêng: nếu AC² = AB² + BC² thì góc vuông nằm tại B.

5. Bài toán chiếc thang: mô hình vuông phải đến từ dữ kiện

Một chiếc thang thẳng dài 5 m tựa vào tường thẳng đứng. Mặt đất phẳng nằm ngang, chân thang cách chân tường 1,4 m. Tính độ cao đầu thang so với mặt đất, bỏ qua bề dày của thang.

Tường vuông góc mặt đất nên tạo một tam giác vuông; chiếc thang là cạnh huyền. Gọi độ cao là h mét, h > 0. Ta có h² = 5² − 1,4² = 25 − 1,96 = 23,04. Vậy h = 4,8 m. Thử lại 4,8² + 1,4² = 23,04 + 1,96 = 25.

Không cộng 5² với 1,4² để tìm h: làm như vậy sẽ cho một cạnh góc vuông dài hơn thang. Nếu tường không vuông góc mặt đất, mô hình này không còn đủ điều kiện; không nên tự thêm giả thiết để sử dụng công thức quen thuộc.

6. Năm bài tự luyện và lời giải

Bài 1

Tam giác ABC vuông tại A, AB = 5 cm, AC = 12 cm. Tính BC.

Xem lời giải bài 1

BC² = 5² + 12² = 169 nên BC = 13 cm. Độ dài lấy căn dương.

Bài 2

Tam giác DEF vuông tại E, DF = 17 cm, DE = 8 cm. Tính EF.

Xem lời giải bài 2

DF là cạnh huyền. EF² = 17² − 8² = 289 − 64 = 225, nên EF = 15 cm.

Bài 3

Tam giác MNP có MN = 9 cm, NP = 40 cm, MP = 41 cm. Xác định góc vuông nếu có.

Xem lời giải bài 3

MP lớn nhất. MN² + NP² = 81 + 1600 = 1681 = MP². Theo định lí đảo, tam giác vuông tại N, đối diện MP.

Bài 4

Ba thanh dài 6 cm, 8 cm, 11 cm ghép thành tam giác. Tam giác có vuông không?

Xem lời giải bài 4

Vì 6 + 8 lớn hơn 11, chúng ghép được thành tam giác. Tuy nhiên 6² + 8² = 100 khác 11² = 121, nên tam giác không vuông.

Bài 5

Một hình chữ nhật dài 16 cm, rộng 12 cm. Tính đường chéo.

Xem lời giải bài 5

Đường chéo là cạnh huyền của tam giác vuông có hai cạnh 16 và 12. Bình phương đường chéo bằng 256 + 144 = 400, nên đường chéo dài 20 cm.

7. Một dòng kiểm tra trước khi nộp bài

Hãy viết “góc vuông ở …, cạnh huyền là …” rồi đối chiếu bình phương. Kiểm tra đơn vị: nếu các cạnh cho bằng cm và m lẫn nhau, phải đổi về cùng đơn vị trước khi tính. Chỉ làm tròn sau khi đã tính xong, theo yêu cầu của đề.

Chuyên đề này tập trung vào quan hệ bình phương giữa các cạnh. Khi bài có các tam giác khác kích thước, xem thêm cách ghép cạnh tương ứng trong tam giác đồng dạng hoặc lộ trình lớp Toán 8.