Chuyển đến nội dung chính

TOÁN LỚP 6 · CHUYÊN ĐỀ CÓ LỜI GIẢI

ƯCLN và BCNN lớp 6: chọn đúng cách khi chia nhóm, xếp lịch

Cùng hai số 24 và 36, bài chia quà dùng ƯCLN còn bài chuông reo dùng BCNN. Bài học giải thích cách chọn, cách tính và cách thử lại, kèm năm bài tự luyện.

1. Ước chung và bội chung trả lời hai câu hỏi khác nhau

Với hai số tự nhiên dương, một ước chung là số mà cả hai số ban đầu đều chia hết cho nó. Một bội chung lại chia hết cho cả hai số ban đầu. Hãy thử với 24 và 36: số 6 là ước chung vì 24 : 6 = 4 và 36 : 6 = 6; số 72 là bội chung vì 72 : 24 = 3 và 72 : 36 = 2.

ƯCLN là ước chung lớn nhất. BCNN là bội chung dương nhỏ nhất. Chữ “dương” rất cần thiết: 0 cũng là bội chung nhưng không dùng làm BCNN. Trong bài này, các số cần tìm ƯCLN và BCNN đều là số tự nhiên dương.

Đang chia một lượng thành các phần?

Nếu cả hai lượng ban đầu đều phải chia hết cho số nhóm, hãy xét ước chung. Nếu cần số nhóm nhiều nhất, chọn ƯCLN.

Đang tìm một mốc lặp lại?

Nếu thời gian đã trôi qua phải là bội của từng chu kỳ, hãy xét bội chung. Nếu cần lần gặp lại sớm nhất sau lúc bắt đầu, chọn BCNN.

Không chỉ khoanh các chữ “lớn nhất”, “nhỏ nhất”. Một bài cắt dây yêu cầu đoạn dây dài nhất cũng dùng ƯCLN; một bài đếm số học sinh trong một khoảng có thể cần liệt kê nhiều bội chung. Hãy viết điều kiện chia hết rồi mới quyết định.

2. Tìm ƯCLN và BCNN bằng thừa số nguyên tố

Ta phân tích 24 = 2³ × 3 và 36 = 2² × 3². Với ƯCLN, chỉ lấy thừa số nguyên tố chung, mỗi thừa số lấy số mũ nhỏ hơn. Vì một ước không thể chứa nhiều thừa số 2 hoặc 3 hơn một trong hai số ban đầu, ta được ƯCLN(24, 36) = 2² × 3 = 12.

Với BCNN, lấy các thừa số nguyên tố xuất hiện trong ít nhất một số, mỗi thừa số lấy số mũ lớn hơn. Khi đó số tìm được có đủ thừa số để chia hết cho cả 24 và 36: BCNN(24, 36) = 2³ × 3² = 72.

Ví dụ có thừa số không chung: 18 = 2 × 3² và 30 = 2 × 3 × 5. ƯCLN(18, 30) = 2 × 3 = 6; BCNN(18, 30) = 2 × 3² × 5 = 90. Không đưa thừa số 5 vào ƯCLN vì 18 không chia hết cho 5.

Nếu ƯCLN của hai số bằng 1, hai số nguyên tố cùng nhau; chúng không nhất thiết đều là số nguyên tố. Chẳng hạn 8 và 9 đều là hợp số nhưng ƯCLN(8, 9) = 1. Nếu một số chia hết cho số còn lại, ƯCLN là số nhỏ hơn và BCNN là số lớn hơn; ví dụ 12 và 36 cho kết quả 12, 36.

3. Bài mẫu: chia 24 bút và 36 quyển vở thành nhiều phần nhất

Đề bài. Có 24 chiếc bút và 36 quyển vở. Chia hết vào các phần quà giống nhau, mỗi phần đều có cả bút lẫn vở. Có thể chia nhiều nhất bao nhiêu phần? Mỗi phần có bao nhiêu đồ dùng từng loại?

  1. Gọi số phần quà là k, với k là số tự nhiên dương. Vì chia hết và các phần giống nhau, 24 và 36 đều phải chia hết cho k.
  2. Vậy k là ước chung của 24 và 36. Muốn k lớn nhất, chọn k = ƯCLN(24, 36) = 12.
  3. Mỗi phần có 24 : 12 = 2 bút và 36 : 12 = 3 quyển vở.
  4. Thử lại: 12 × 2 = 24, 12 × 3 = 36. Tất cả đồ dùng đã được chia hết, và các phần đều giống nhau.

Kết luận: nhiều nhất 12 phần quà, mỗi phần 2 bút và 3 quyển vở. Nếu chỉ ghi “12” mà không nêu đó là số phần, lời giải còn thiếu ý nghĩa của đáp số. Cũng không lấy 72 phần: khi đó mỗi phần không có số bút, số vở nguyên dương.

4. Cùng cặp số 24 và 36 nhưng bài xếp lịch dùng BCNN

Đề bài. Hai chuông cùng reo lúc 7 giờ. Chuông thứ nhất reo lại sau mỗi 24 phút, chuông thứ hai sau mỗi 36 phút; các chu kỳ giữ nguyên. Sau ít nhất bao lâu hai chuông cùng reo lại?

Số phút đã trôi qua phải chia hết cho 24 và cho 36, đồng thời phải lớn hơn 0. Do đó thời gian cần tìm là BCNN(24, 36) = 72 phút. Sau 72 phút, chuông thứ nhất đã qua 3 chu kỳ, chuông thứ hai qua 2 chu kỳ; đây là lần trùng đầu tiên sau thời điểm ban đầu.

Hai hàng thời gian dùng cùng tỉ lệ; mốc dương trùng đầu tiên là 72 phút.
Hai hàng dùng cùng thang thời gian. Mốc 0 là lần cùng reo ban đầu; 72 là mốc dương trùng đầu tiên.
Mở hình đầy đủ kích thước

Vì 72 phút = 1 giờ 12 phút, hai chuông cùng reo lại lúc 8 giờ 12 phút. Mốc 7 giờ không phải đáp án cho câu “reo lại”. Nếu đề hỏi các lần cùng reo trong ba giờ tiếp theo, cần xét các bội dương của 72 không vượt quá 180: 72 và 144 phút.

5. Ba cách tự phát hiện kết quả sai

  • Mỗi số ban đầu phải chia hết cho ƯCLN. Nói “ƯCLN là 18” cho 24 và 36 không đúng vì 24 không chia hết cho 18. ƯCLN cũng không vượt số nhỏ hơn.
  • BCNN phải là số dương và là bội của từng số. Số 60 lớn hơn cả 24 và 36 nhưng không phải bội chung. Lớn hơn chưa đủ.
  • Thử lại vào tình huống. Số phần quà phải nguyên; thời gian phải khớp cả hai chu kỳ. Với hai số dương a, b, còn có thể đối chiếu ƯCLN(a, b) × BCNN(a, b) = a × b. Đây là phép kiểm tra, không thay cho việc giải thích đã chọn ước hay bội.

Khi rút gọn phân số, ƯCLN giúp chia cả tử và mẫu một lần; chẳng hạn 24/36 = 2/3 khi chia cả hai cho 12. Khi quy đồng, BCNN thường là mẫu chung nhỏ nhất; mẫu chung của 1/24 và 1/36 có thể chọn 72. Hai ứng dụng này cùng xuất phát từ quan hệ chia hết.

6. Năm bài tự luyện có lời giải

Hãy ghi “ước chung” hoặc “bội chung” trước khi tính. Sau đó mới mở lời giải để so sánh cả cách lập luận.

Bài 1

Tìm ƯCLN và BCNN của 18, 30.

Xem lời giải bài 1

18 = 2 × 3²; 30 = 2 × 3 × 5. ƯCLN = 6; BCNN = 90. Kiểm tra 6 × 90 = 18 × 30 = 540.

Bài 2

Có 42 nhãn vở và 56 bút chì, chia hết vào nhiều túi giống nhau nhất. Tìm số túi và số đồ dùng trong mỗi túi.

Xem lời giải bài 2

Số túi là ước chung của 42, 56. ƯCLN(42, 56) = 14 nên có 14 túi, mỗi túi 3 nhãn vở và 4 bút chì.

Bài 3

Hai đèn cùng nháy lúc đầu, sau đó lần lượt nháy theo chu kỳ 15 giây và 20 giây. Tìm lần trùng tiếp theo.

Xem lời giải bài 3

15 = 3 × 5, 20 = 2² × 5; BCNN = 60. Sau 60 giây hai đèn nháy cùng lúc; tương ứng 4 và 3 chu kỳ.

Bài 4

Một số học sinh lớn hơn 70, nhỏ hơn 100. Khi xếp đều thành hàng 6 hoặc hàng 8 đều vừa đủ. Tìm số học sinh.

Xem lời giải bài 4

Số học sinh là bội chung của 6, 8, tức bội của 24. Trong khoảng đã cho chỉ có 72 và 96. Đề có hai đáp án; không được tự thêm điều kiện để giữ một số.

Bài 5

Hai dải dây dài 84 cm và 126 cm được cắt hết thành những đoạn có cùng độ dài nguyên xăng-ti-mét, dài nhất có thể. Tìm độ dài mỗi đoạn và tổng số đoạn.

Xem lời giải bài 5

Độ dài đoạn là ƯCLN(84, 126) = 42 cm. Dải đầu cho 2 đoạn, dải sau cho 3 đoạn, tổng 5 đoạn. Đơn vị của ƯCLN ở đây là cm, không phải số đoạn.

7. Chọn bài học tiếp theo

Nếu em phân tích thừa số đúng nhưng chọn nhầm ƯCLN và BCNN, hãy làm lại hai bài quà tặng và chuông, chỉ viết điều kiện chia hết. Nếu nhầm ngay phép chia, quay lại bảng nhân và dấu hiệu chia hết trước khi làm bài có lời văn dài.

Tham khảo cách tự học Toán 6 bằng một mục tiêu nhỏ hoặc chương trình lớp Toán 6 tại Phạm Văn Bạch. Khi trao đổi với giáo viên, nên mang cả dòng tính bị sai để xác định đúng thao tác cần luyện.