Chuyển đến nội dung chính

TOÁN LỚP 7 · CHUYÊN ĐỀ CÓ LỜI GIẢI

Tổng các góc trong tam giác lớp 7 và góc ngoài

Bắt đầu từ tổng 180°, em sẽ biết tính góc còn thiếu, nhận góc ngoài và giải thích vì sao công thức đúng. Các hình có tên điểm rõ để theo dõi từng căn cứ.

1. Tổng ba góc trong tam giác bằng 180°

Với tam giác ABC, ba góc trong là ∠BAC, ∠ABC và ∠ACB. Có thể viết ngắn là góc A, góc B, góc C khi không gây nhầm lẫn. Quan hệ cần dùng là góc A + góc B + góc C = 180°. Mỗi góc trong của một tam giác đều lớn hơn 0° và nhỏ hơn 180°.

Ví dụ, nếu góc A = 52°, góc B = 63° thì góc C = 180° − 52° − 63° = 65°. Thử lại 52° + 63° + 65° = 180°. Kết quả không phụ thuộc hình được xoay lên, xuống hay sang ngang; tên góc và các tia tạo góc mới là điều quyết định.

Một tam giác vuông có một góc 90° nên hai góc còn lại có tổng 90°. Một tam giác không thể có hai góc vuông, cũng không thể có hai góc tù: khi đó tổng hai góc ấy đã ít nhất là 180°, không còn chỗ cho góc thứ ba dương.

2. Chứng minh định lí bằng một đường song song

Giả thiết: ABC là một tam giác. Kết luận: tổng ba góc trong bằng 180°. Ta không đo ba góc rồi cộng vì phép đo chỉ cho giá trị gần đúng của một hình cụ thể.

Qua A kẻ DE song song BC; hai góc β, γ được chuyển lên cạnh góc α để tạo góc bẹt.
Đường DE qua A song song BC đưa hai góc β, γ lên cùng đỉnh A với góc α. D, A, E thẳng hàng.
Mở hình đầy đủ kích thước
  1. Qua A kẻ đường thẳng DE song song với BC. Chọn D, A, E theo thứ tự trên đường thẳng, với D ở phía trái và E ở phía phải như hình.
  2. Vì DE ∥ BC và AB là đường cắt, ∠DAB = ∠ABC, là hai góc so le trong.
  3. Vì DE ∥ BC và AC là đường cắt, ∠CAE = ∠ACB, cũng là hai góc so le trong.
  4. Ba góc ∠DAB, ∠BAC, ∠CAE kề nhau tạo thành góc bẹt DAE, nên tổng bằng 180°.
  5. Thay hai đẳng thức ở bước 2 và 3 vào bước 4, thu được ∠ABC + ∠BAC + ∠ACB = 180°. Điều phải chứng minh đã được suy ra từ tính chất song song.

Điểm mấu chốt là đường phụ qua A đã đưa ba góc về cùng một đỉnh. Khi tự trình bày, hãy ghi rõ đường nào song song với đường nào và AB hoặc AC đóng vai trò đường cắt; không chỉ viết “do so le trong” mà bỏ điều kiện.

3. Góc ngoài bằng tổng hai góc trong không kề với nó

Kéo dài BC qua C đến D, nghĩa là B, C, D theo thứ tự đó. Góc ACD là một góc ngoài tại C. Góc ACD và góc ACB kề bù, nên ∠ACD + ∠ACB = 180°.

Mặt khác, ∠BAC + ∠ABC + ∠ACB = 180°. Trừ cùng ∠ACB ở hai đẳng thức, ta có ∠ACD = ∠BAC + ∠ABC. Hai góc ở vế phải nằm tại A và B, không phải góc trong kề với góc ngoài tại C.

Tam giác có góc A 52 độ, góc B 63 độ, góc C 65 độ; BC kéo dài qua C đến D tạo góc ngoài 115 độ.
B, C, D theo thứ tự trên một đường thẳng. Góc ngoài ACD = 115° bằng tổng hai góc tại A và B.
Mở hình đầy đủ kích thước

Trong hình, góc ngoài tại C bằng 52° + 63° = 115°. Cũng có thể tính 180° − 65° = 115°. Hai cách cho cùng đáp số, giúp phát hiện việc chọn nhầm góc. Vì các góc A, B đều dương, góc ngoài này lớn hơn từng góc trong không kề với nó.

4. Hai bài mẫu: tính góc và lập phương trình

Bài mẫu 1: biết góc ngoài và một góc trong

Cho tam giác ABC. Kéo dài BC qua C đến D, biết ∠ACD = 112° và ∠BAC = 32°. Tính hai góc B, C của tam giác.

Theo tính chất góc ngoài, ∠ABC = 112° − 32° = 80°. Do hai góc tại C kề bù, ∠ACB = 180° − 112° = 68°. Thử lại tổng ba góc: 32° + 80° + 68° = 180°. Nếu tính B = 180° − 112° − 32° thì đã trộn một góc ngoài vào tổng ba góc trong.

Bài mẫu 2: ba góc lần lượt là x°, 2x°, 3x°

Vì đây là ba góc trong của cùng một tam giác, x + 2x + 3x = 180. Suy ra 6x = 180 và x = 30. Ba góc lần lượt là 30°, 60°, 90°; đều dương, tổng bằng 180° nên phù hợp. Chỉ biết ba biểu thức dương chưa đủ để bỏ qua bước dùng tổng góc.

Cùng cách làm đó, nếu ba góc là x°, (x + 20)°, (2x − 40)° thì 4x − 20 = 180, được x = 50. Ba góc là 50°, 70°, 60°. Luôn thay lại giá trị x vào cả ba biểu thức trước khi kết luận.

5. Gọi đúng góc trước khi chọn công thức

  • Góc có ba chữ cái thì chữ giữa là đỉnh. ∠ACB có đỉnh C, khác ∠ABC có đỉnh B.
  • Tổng 180° ở mục 1 chỉ dùng cho ba góc trong của cùng một tam giác. Không cộng ba góc nhìn thấy bất kỳ trên hình.
  • Khi kéo dài cạnh, hãy nêu thứ tự điểm. Nếu D nằm trên tia CB về phía B thì ∠ACD không còn là góc ngoài đã xét.
  • Một tam giác cân chỉ có hai góc ở đáy bằng nhau, không phải mọi cặp góc đều bằng nhau. Phải biết đỉnh cân nằm ở đâu.
  • Hình có thể được vẽ không theo tỉ lệ. Thước đo hỗ trợ quan sát, còn bài chứng minh cần dựa vào giả thiết và định lí.

Với bài nhiều tam giác, em có thể ghi một dòng cho từng tam giác: “Xét tam giác …, tổng ba góc …”. Thao tác nhỏ này giúp tránh lấy một góc của tam giác lớn ghép với hai góc của tam giác nhỏ.

6. Năm bài tự luyện và đáp án chi tiết

Bài 1

Tam giác ABC có góc A = 47°, góc B = 58°. Tính góc C.

Xem lời giải bài 1

Góc C = 180° − 47° − 58° = 75°. Kiểm tra 47 + 58 + 75 = 180.

Bài 2

Tam giác MNP vuông tại M, góc N = 34°. Tính góc P.

Xem lời giải bài 2

Hai góc nhọn của tam giác vuông phụ nhau, nên góc P = 90° − 34° = 56°.

Bài 3

Tam giác ABC cân tại A, góc A = 44°. Tính hai góc ở đáy.

Xem lời giải bài 3

Vì AB = AC nên góc B = góc C. Tổng hai góc bằng 180° − 44° = 136°, mỗi góc bằng 68°.

Bài 4

Kéo dài BC qua C đến D. Biết góc ngoài ACD = 126° và góc ABC = 73°. Tính góc A và góc C.

Xem lời giải bài 4

Góc A = 126° − 73° = 53° theo tính chất góc ngoài. Góc C = 180° − 126° = 54° theo góc kề bù. Tổng 53 + 73 + 54 = 180.

Bài 5

Ba góc của một tam giác lần lượt là x°, (2x + 10)°, (3x − 10)°. Tìm các góc.

Xem lời giải bài 5

Cộng ba biểu thức được 6x = 180 nên x = 30. Các góc lần lượt 30°, 70°, 80°; cả ba dương và có tổng 180°.

7. Từ tính góc đến trình bày chứng minh

Sau mỗi bài, hãy che đáp án và giải thích bằng lời một căn cứ: tổng góc tam giác, góc kề bù hay góc ngoài. Nếu không nói được hai tia nào tạo thành góc, em nên vẽ lại và đánh dấu trước khi tiếp tục tính.

Xem lại cách nhận góc khi có hai đường thẳng song song. Khi cần luyện theo lộ trình, tham khảo lớp Toán 7 tại Phạm Văn Bạch.