Số hữu tỉ và tỉ lệ thức lớp 7: phương pháp học, bài tập có lời giải
Số hữu tỉ và tỉ lệ thức lớp 7 là nền tảng của nhiều bài đại số sau này. Những lỗi thường gặp là quên dấu âm, quy đồng sai mẫu, nhầm tử với mẫu và áp dụng tính chất tỉ lệ thức khi mẫu bằng 0. Bài viết hướng dẫn nhận biết từng lỗi bằng ví dụ cụ thể, sau đó luyện từ phép tính phân số đến tìm số chưa biết.
Nếu a/b = 2/3 và b = 12 thì a = 8; phải giữ đúng vai trò của tử và mẫu.
Ví dụ kiểm tra nhanh số hữu tỉ và tỉ lệ thức lớp 7
So sánh số âm
−3/4 < −1/2 vì −0,75 < −0,5. Đổi sang thập phân hoặc dùng trục số để tự kiểm tra.
Giá trị tuyệt đối
|−5/2| = 5/2 và |5/2| = 5/2. Giá trị tuyệt đối là khoảng cách đến 0 nên không âm.
Tìm tử số
Nếu a/b = 2/3 và b = 12 thì a = 8. Điều kiện b khác 0.
Tỉ lệ thức
Nếu x/6 = 2/3 thì 3x = 12, suy ra x = 4. Thay x = 4 vào biểu thức ban đầu để kiểm tra.
Khi học sinh sai dấu, hãy chữa bằng trục số trước khi chuyển sang mẹo biến đổi.
Vì sao số hữu tỉ cần hiểu bằng trục số?
Trọng tâm của chuyên đề là số hữu tỉ, phép toán với phân số, lũy thừa và tỉ lệ thức. Những lỗi cần chú ý gồm cộng tử với tử và mẫu với mẫu, bỏ qua điều kiện mẫu khác 0, nhân chéo sai. Nếu bỏ qua các lỗi nền tảng, học sinh có thể giải được bài đã xem mẫu nhưng lúng túng khi thay số liệu hoặc đổi cách hỏi.
Tự phát hiện lỗi so sánh phân số âm
Muốn so sánh −3/4 và −2/3, quy đồng về −9/12 và −8/12. Vì −9 < −8 nên −3/4 < −2/3. Nếu chỉ so sánh 9 với 8 rồi quên dấu âm, học sinh sẽ đảo kết luận.
Đặt hai số trên trục số để thử lại: số ở bên trái nhỏ hơn. Cũng có thể đổi gần đúng thành −0,75 và −0,667. Còn |−5/2| = 5/2 là khoảng cách đến 0, không phải kết quả của phép so sánh hai số âm.
Đặt mục tiêu về quy đồng và dấu
Tách việc quy đồng khỏi việc xử lý dấu. Với −2/3 + 5/6, viết −2/3 = −4/6, sau đó mới cộng −4 với 5 để được 1/6. Mẫu số chung không làm mất dấu âm của tử.
Khi nhân hoặc chia, xác định dấu của kết quả trước rồi tính độ lớn. Ví dụ (−3/4) × (8/9) phải âm; rút gọn độ lớn 24/36 được 2/3 nên đáp số là −2/3. Nếu kết quả cuối dương, quay lại bước xác định dấu trước khi tính lại toàn bộ.
Đọc kỹ tỉ số trước khi lập tỉ lệ thức
Ở x/6 = 2/3, hai mẫu 6 và 3 đều khác 0. Nhân hai vế với 18 được 3x = 12, nên x = 4. Tính lại 4/6 = 2/3 giúp kiểm tra xem đã ghép đúng tử và mẫu khi nhân chéo hay chưa.
Trong bài chia theo tỉ lệ x/2 = y/3 và x + y = 20, đặt x = 2k, y = 3k. Khi đó 5k = 20 nên k = 4, được x = 8 và y = 12. Thử cả tổng lẫn tỉ số: 8 + 12 = 20 và 8/12 = 2/3.
Phân biệt tỉ lệ thuận và tỉ lệ nghịch
Nếu mỗi quyển vở cùng giá 8.000 đồng, số tiền y và số quyển x thỏa y = 8.000x. Đây là quan hệ tỉ lệ thuận: tỉ số y/x giữ nguyên khi x khác 0. Ba quyển giá 24.000 đồng thì năm quyển giá 40.000 đồng.
Với cùng công việc và năng suất mỗi người không đổi, tăng số người có thể làm thời gian giảm theo quan hệ tích không đổi. Chẳng hạn 4 người làm trong 6 giờ thì 8 người cần 3 giờ trong mô hình năng suất cộng được. Chỉ thấy một đại lượng tăng và đại lượng kia giảm chưa đủ kết luận tỉ lệ nghịch.
Bài mẫu giải chi tiết: số hữu tỉ lớp 7
Đề bài: Giải tỉ lệ thức x/6 = 5/9.
Hướng dẫn: Nhân chéo được 9x = 30, suy ra x = 10/3.
Kiểm tra: Thay lại: (10/3)/6 = 5/9, đúng.
Nếu x/2 = y/3 và x+y = 20 thì đặt x=2k, y=3k, suy ra k=4, x=8, y=12.
Năm bài tập tự luyện có đáp án
Bài 1. Tính −2/3 + 5/6.
Xem hướng dẫn và đáp án
−4/6 + 5/6 = 1/6.
Độ lớn 5/6 lớn hơn 2/3 nên tổng dương; 1/6 có dấu phù hợp.
Bài 2. Tính (−3/4) × (8/9).
Xem hướng dẫn và đáp án
−24/36 = −2/3.
Một thừa số âm và một thừa số dương cho tích âm; −2/3 có dấu phù hợp.
Bài 3. Tìm x: x/4 = 3/5.
Xem hướng dẫn và đáp án
5x = 12, x = 12/5.
Thay lại: (12/5)/4 = 3/5. Mẫu 4 và 5 đều khác 0.
Bài 4. Tính 2³ × 2².
Xem hướng dẫn và đáp án
2⁵ = 32.
Tính trực tiếp 8 × 4 = 32 để đối chiếu quy tắc cộng số mũ cùng cơ số.
Bài 5. Hai đoạn dây có tỉ lệ 2:3 và tổng dài 25 m. Tìm độ dài mỗi đoạn.
Xem hướng dẫn và đáp án
Tổng 5 phần, mỗi phần 5 m; hai đoạn 10 m và 15 m.
Thử tổng 10 + 15 = 25 m và tỉ số 10/15 = 2/3.
Phân tích chuyên sâu và bài tập ứng dụng
Phân biệt số đối và giá trị tuyệt đối
Số đối của −5/2 là 5/2, còn giá trị tuyệt đối của −5/2 cũng là 5/2; tuy nhiên hai khái niệm không giống nhau. Số đối là số cộng với số ban đầu được 0, còn giá trị tuyệt đối là khoảng cách từ số đó đến 0 trên trục số. Với 5/2, số đối là −5/2 nhưng giá trị tuyệt đối vẫn là 5/2. Hãy yêu cầu học sinh đưa ra một ví dụ hai kết quả khác nhau để chứng minh mình hiểu bản chất.
Quy đồng trước khi so sánh
Muốn so sánh −3/4 và −2/3, viết thành −9/12 và −8/12. Vì −9 nhỏ hơn −8 nên −3/4 nhỏ hơn −2/3. Học sinh thường nhầm vì chỉ nhìn 9 lớn hơn 8 mà quên dấu âm. Có thể kiểm tra bằng trục số: −3/4 nằm bên trái −2/3. Một cách kiểm tra khác là đổi ra số thập phân gần đúng, lần lượt −0,75 và khoảng −0,667.
Tỉ lệ thức trong bài chia quà
Một nhóm có 25 phần quà chia cho hai tổ theo tỉ lệ 2:3. Gọi số quà của hai tổ lần lượt là 2k và 3k. Ta có 5k=25 nên k=5, suy ra tổ thứ nhất nhận 10 phần và tổ thứ hai nhận 15 phần. Kiểm tra lại: 10+15=25 và 10/15=2/3. Nếu học sinh lấy 25 chia 2 rồi chia 3, hãy chỉ ra rằng tỉ lệ mô tả số phần tương ứng, không phải hai phép chia độc lập.
Nhận biết tỉ lệ thuận và tỉ lệ nghịch
Nếu giá mỗi quyển vở không đổi, số tiền mua vở tỉ lệ thuận với số quyển. Ngược lại, với cùng khối lượng công việc và năng suất mỗi người bằng nhau, số người tăng thì thời gian hoàn thành giảm theo tỉ lệ nghịch. Không phải cứ thấy một đại lượng tăng và đại lượng kia giảm là đủ kết luận tỉ lệ nghịch. Cần kiểm tra tích của hai đại lượng có giữ nguyên trong điều kiện bài toán hay không.
Sổ lỗi riêng cho phân số
Chia một trang vở thành ba cột: phép tính sai, nguyên nhân và phép tính đã sửa. Ví dụ “1/2+1/3=2/5” thuộc lỗi cộng cả tử lẫn mẫu; phép tính đúng là 3/6+2/6=5/6. Một tuần sau, cho học sinh giải 2/3+1/4 mà không xem sổ. Nếu giải được 11/12 và giải thích được bước quy đồng, đó mới là dấu hiệu lỗi đã được khắc phục.
Giải đáp khi học chuyên đề này
Khi nào được nhân chéo một tỉ lệ thức?
Các mẫu số phải khác 0 và hai biểu thức đang tạo thành một tỉ lệ thức. Với x/6 = 5/9, hai mẫu 6 và 9 đều khác 0 nên được viết 9x = 30. Sau khi tìm x vẫn cần thay lại để kiểm tra.
Vì sao x/2 = y/3 có thể đặt x = 2k, y = 3k?
Hai tỉ số có cùng một giá trị, gọi là k. Từ x/2 = k suy ra x = 2k; tương tự y = 3k. Nếu còn có x + y = 20 thì 5k = 20, nên k = 4, x = 8 và y = 12.
Có thể bỏ dấu ngoặc trước một số âm không?
Phải xét phép tính đứng trước dấu ngoặc. Trừ một số âm khác với cộng số âm. Nên viết riêng quy tắc đổi dấu ở bước đầu, sau đó tính và thử lại; không bỏ ngoặc rồi giữ mọi dấu theo thói quen.
Đáp số 10/3 có cần làm tròn thành 3,33 không?
Giữ phân số 10/3 nếu đề không yêu cầu số gần đúng. Khi thay vào tỉ lệ thức, phân số giữ kết quả chính xác: (10/3)/6 = 5/9. Nếu đề yêu cầu làm tròn, hãy làm ở kết quả cuối theo mức quy định.
Học Toán cùng Thầy Tiến tại Phạm Văn Bạch
Lớp Toán Thầy Tiến hỗ trợ Toán lớp 6–9 và luyện thi vào lớp 10 tại 287/6 Phạm Văn Bạch, phường Tân Sơn, TP. Hồ Chí Minh. Phụ huynh có thể trao đổi về lớp hiện tại, nội dung con đang vướng và khung giờ phù hợp qua điện thoại hoặc Zalo 0904 716 303. Thông tin trong bài là hướng dẫn tham khảo; việc chọn lộ trình cụ thể cần dựa trên bài làm của học sinh.
Đọc tiếp theo lộ trình
Soát dấu trước khi kết luận về số hữu tỉ
Chặng 1: phép tính với số hữu tỉ
Tính −2/3 + 5/6 = −4/6 + 5/6 = 1/6. Đổi phép cộng thành phép trừ thì được −2/3 − 5/6 = −9/6 = −3/2. Ghi bước quy đồng để kiểm tra dấu của từng số hạng.
Chặng 2: dùng quan hệ tỉ số
Với x/4 = 3/5, nhân hai vế với 4 được x = 12/5; thay lại cho (12/5)/4 = 3/5. Trước khi nhân chéo phải xác định các mẫu khác 0. Khi đã tính phân số và xử lý dấu vững, em mới có cơ sở kiểm tra nghiệm của tỉ lệ thức.
Nếu đang rối ở chọn thao tác, xem cách phân loại dạng bài đại số lớp 7. Nếu sai ở dấu, quay lại chặng 1 thay vì tăng ngay số phương trình.