Chuyển đến nội dung chính

TOÁN LỚP 9 · CHUYÊN ĐỀ CÓ LỜI GIẢI

Rút gọn biểu thức chứa căn lớp 9: điều kiện, biến đổi và thử lại

Tách nhân tử chính phương, cộng các căn đồng dạng và khử nhân tử chỉ có ích khi em giữ đúng điều kiện. Ba bài mẫu dưới đây giải thích rõ từng phép biến đổi.

1. Ba quy tắc cần kiểm trước khi rút gọn căn thức

Rút gọn không chỉ là tìm đáp số ngắn hơn. Mỗi phép biến đổi phải giữ đúng giá trị trên miền xác định của biểu thức ban đầu. Trong tập số thực, √A có nghĩa khi A ≥ 0; nếu một căn thức nằm ở mẫu, còn phải bảo đảm mẫu khác 0.

  • Với a, b ≥ 0, có √(ab) = √a × √b. Ví dụ √147 = √(49 × 3) = 7√3.
  • Với a ≥ 0, b > 0, có √(a/b) = √a/√b. Điều kiện b > 0 bảo đảm mẫu có nghĩa và khác 0.
  • Với mọi số thực u, có √(u²) = |u|. Nếu u ≥ 0 thì bằng u; nếu u < 0 thì bằng −u. Chẳng hạn √((−3)²) = 3, không phải −3.

Không có quy tắc phân phối căn qua phép cộng: √(a + b) thường khác √a + √b. Ví dụ √(9 + 16) = 5, còn √9 + √16 = 7. Chỉ cần một phản ví dụ đúng là đủ bác bỏ công thức sai này.

2. Đưa về các căn đồng dạng rồi mới cộng trừ

Bài mẫu 1. Rút gọn A = √147 − 2√48 + √75.

  1. Tách nhân tử chính phương: 147 = 49 × 3, 48 = 16 × 3, 75 = 25 × 3.
  2. Khai căn các nhân tử chính phương: √147 = 7√3; √48 = 4√3; √75 = 5√3.
  3. Giữ cả hệ số và dấu: A = 7√3 − 2 × 4√3 + 5√3 = (7 − 8 + 5)√3 = 4√3.

Các hạng tử cùng chứa √3 nên cộng trừ hệ số được. Ngược lại, √2 và √3 không phải hai căn đồng dạng; không gộp thành √5. Để kiểm phép tính trên, có thể ước lượng √147 ≈ 12,124; 2√48 ≈ 13,856; √75 ≈ 8,660, tổng khoảng 6,928, phù hợp với 4√3.

Máy tính hỗ trợ đối chiếu giá trị gần đúng, không thay cho việc viết phép biến đổi. Nếu bài yêu cầu kết quả chính xác, giữ 4√3 thay vì thay bằng một số thập phân đã làm tròn.

3. Có phân thức chứa căn: ghi điều kiện trước khi phân tích

Bài mẫu 2. Cho P = (√x − 3)/(x − 9) + 1/(√x + 3). Tìm điều kiện xác định rồi rút gọn P.

Bước 1: xét biểu thức gốc

Căn √x có nghĩa khi x ≥ 0. Mẫu x − 9 khác 0 nên x ≠ 9. Với x ≥ 0, √x + 3 luôn dương, không tạo thêm giá trị loại. Vậy x ≥ 0 và x ≠ 9.

Bước 2: phân tích mẫu thành nhân tử

Vì x = (√x)² trên miền x ≥ 0, x − 9 = (√x − 3)(√x + 3). Do x ≠ 9 nên √x − 3 ≠ 0; ta mới được khử nhân tử này trong phân thức thứ nhất:

P = 1/(√x + 3) + 1/(√x + 3) = 2/(√x + 3).

Bước 3: giữ điều kiện khi ghi kết quả

Kết luận P = 2/(√x + 3) với x ≥ 0, x ≠ 9. Biểu thức rút gọn nhìn riêng có thể tính tại x = 9, nhưng P ban đầu chứa 0/0 tại giá trị đó, nên P vẫn không xác định.

Thử tại x = 4: biểu thức gốc bằng (2 − 3)/(4 − 9) + 1/5 = 1/5 + 1/5 = 2/5. Công thức rút gọn cũng cho 2/5. Một phép thử này giúp dò lỗi, còn đẳng thức đúng trên cả miền đã được chứng minh bằng phép biến đổi.

4. Khi nào đặt t = √x giúp bài sáng hơn?

Bài mẫu 3. Rút gọn Q = (x − 16)/(√x − 4) − √x.

Điều kiện: x ≥ 0 và x ≠ 16. Đặt t = √x, suy ra t ≥ 0 và t ≠ 4, đồng thời x = t². Khi đó Q = (t² − 16)/(t − 4) − t = (t − 4)(t + 4)/(t − 4) − t = t + 4 − t = 4.

Viết lại kết luận Q = 4 với x ≥ 0, x ≠ 16. Đặt ẩn phụ chỉ đổi cách viết; không cho phép bỏ điều kiện. Nếu bài quá ngắn, em có thể phân tích trực tiếp x − 16 = (√x − 4)(√x + 4), không cần thêm một chữ cái.

Đặc biệt, “khử” chỉ áp dụng cho nhân tử chung của cả tử và mẫu. Trong (√x + 4)/(√x + 2), không được gạch hai số hạng √x để còn 4/2. Hãy thử x = 4: biểu thức bằng 6/4 = 3/2, khác 2.

5. Kiểm dấu, điều kiện và giá trị theo ba dòng

  1. Điều kiện gốc: dưới mỗi căn không âm, từng mẫu khác 0. Nếu có nhiều điều kiện, lấy phần đồng thời thỏa mãn.
  2. Phép biến đổi: tách nhân tử chính phương, nhận căn đồng dạng, phân tích hiệu hai bình phương. Mỗi lần khử phải chỉ ra nhân tử đó khác 0.
  3. Kiểm kết quả: chọn một giá trị đơn giản nằm trong miền xác định để so hai dạng. Không dùng một giá trị bị loại, cũng không xem một lần thử là chứng minh cho mọi x.

Với √((x − 5)²), kết quả phải là |x − 5|. Khi x < 5, nó bằng 5 − x. Tại x = 2, căn ban đầu là √9 = 3, còn x − 5 = −3; phép thử này phát hiện ngay việc bỏ dấu giá trị tuyệt đối sai.

6. Năm bài tự luyện có lời giải

Bài 1

Rút gọn √192 − √75 − √27.

Xem lời giải bài 1

√192 = 8√3, √75 = 5√3, √27 = 3√3. Kết quả (8 − 5 − 3)√3 = 0.

Bài 2

Rút gọn √((x − 5)²) khi x nhỏ hơn 5.

Xem lời giải bài 2

√((x − 5)²) = |x − 5|. Vì x − 5 âm nên kết quả là 5 − x. Không cần thêm điều kiện căn vì một bình phương luôn không âm.

Bài 3

Tìm điều kiện và rút gọn B = (x − 25)/(√x + 5). Tính B khi x = 9.

Xem lời giải bài 3

Điều kiện x ≥ 0; mẫu √x + 5 dương. Phân tích x − 25 = (√x − 5)(√x + 5), được B = √x − 5. Với x = 9, B = 3 − 5 = −2. Giá trị âm không sai vì B không phải một căn bậc hai đứng riêng.

Bài 4

Tìm điều kiện và rút gọn C = (√x + 2)/(√x − 2) − 4/(√x − 2).

Xem lời giải bài 4

Điều kiện x ≥ 0, x ≠ 4. Cùng mẫu nên C = (√x + 2 − 4)/(√x − 2) = (√x − 2)/(√x − 2) = 1. Giữ x ≠ 4 sau khi khử.

Bài 5

Cho D = √(9x) + √(16x) − √x. Rút gọn và tìm x để D = 18.

Xem lời giải bài 5

Điều kiện x ≥ 0. D = 3√x + 4√x − √x = 6√x. D = 18 tương đương √x = 3, nên x = 9. Thay lại: 9 + 12 − 3 = 18.

7. Dùng kết quả để chọn phần cần ôn

Nếu sai bài 1, luyện tách nhân tử chính phương. Nếu sai bài 2, ôn giá trị tuyệt đối. Nếu sai bài 3 hoặc 4, ưu tiên điều kiện và phép khử nhân tử; làm thêm bài dài ngay chưa chắc giúp sửa đúng lỗi.

Chuyên đề này luyện phép biến đổi căn thức. Để ghép vào kế hoạch học rộng hơn, xem cách phân bổ chuyên đề Toán 9 học kỳ I hoặc chương trình lớp Toán 9 tại Phạm Văn Bạch.